Your search

ABSTRACT This article examines the Ibadi and Ismaili Muslim communities in East Africa—particularly in Uganda, Kenya, and Tanzania (including Zanzibar)—and their distinct religious, social, and economic roles. Even as minorities within predominantly Sunni contexts, both groups have shaped the region through migration, commerce, and international networks. Often overlooked in studies of postcolonial Islam, they are frequently (mis)identified by ethnic labels (“waarabu” for Ibadis, “wahindi” for Ismailis), which obscure their complex identities. By offering an overview of their religious traditions, migration histories, and institutional presence, the article highlights how these communities challenge dominant frameworks within both regional histories and the academic study of Islam. In doing so, it contributes to broader discussions in religious studies around pluralism, identity, and the intersections of race, religion, and belonging in postcolonial contexts—key concerns for scholars of religion today.

‫يختلف‬‫ الناس‬ ‫في‬ ‫كون‬ ‫ما‬ ‫يتكلّم‬ ‫به‬ ‫التّونسيون‬ ‫لغة‬ ‫أو‬ ‫لھجة‬ ‫‪.‬‬‫وقد‬‫تح‬‫ّم‬‫س ‬‫الكثير‬ ‫من‬ ‫األكاديميين‬ ‫‪‬‬‫منذ‬ ‫أوائل‬ ‫سبعينيات‬ ‫القرن‬ ‫الماضي‬ ‫إلى‬‫كونھا ‬‫لغة‬ ‫وعملوا‬ ‫على‬ ‫استجالء‬ ‫قواعدھا‬ ‫كما‬ ‫اعتمدھا‬ ‫الكثير‬ ‫من‬‫الكتّاب ‬‬‫في‬ ‫كتاباتھم‪،‬‬ ‫غير‬ ‫أنّھم‬ ‫لم‬ ‫يختلفوا‬ ‫جميعا‬ ‫على‬ ‫ثراء‬ ‫ھذه‬ ‫اللّغة‬ ‫‪/‬‬‫اللّھجة‬‫وعلى‬ ‫حضور‬ ‫مؤ‬‫ثرات‬‫ و موروثات‬ ‫لغوية‬ ‫عديدة‬ ‫فيھا‬ .

The site of Halban, located 35 km to the west of the capital city Muscat (Sultanate of Oman), was first mentioned in 1998. The site comprises 33 well-preserved monumental stone funerary structures situated on a limestone terrace between the Al-Batinah coastal plain and the Al-Hajar Al-Gharbi mountains. Most of these tombs date back to the 3rd millennium BCE and are characterized by their substantial diameter, considerable remaining height, and noticeable variability in construction techniques and external polishing. This contribu- tion presents the preliminary results of the excavations carried out in 2023 and 2024, which reveal a complex palimpsest of continuity and reuse at a strategic location. This position enabled the connection of inland oases with coastal communities and allowed for the interception of major short- and long-distance trade routes during the 3rd millennium BCE.

This article examines the East African experience of the 1875–1876 Egyptian invasion of part of the Sultanate of Zanzibar and its interpretation as preserved in written sources. The key part of this article's argument addresses important questions posed by global history, namely: what was the image of the modernizing world from its peripheries? How was the information upon which it was built spread, hierarchized, and interpreted?, The author analyzes the traces of the invasion left in Zanzibar's later historical memory, which he compares with the known facts concerning the course and reception of the Egyptian actions. The article strives to embed the conclusions thus reached in its diachronic analysis. It also uses explanatory models (referred to as conspiracy theories) to understand the population's political mood and its access to information about the international situation. The initial premise for creating conspiracy theories, the author argues, was the contradiction between the image of Egypt as a strong Muslim state and a potential anti-imperial ally, rooted in the minds of the Sultan of Zanzibar's Muslim subjects and in the practices of the occupying forces.

At the dawn of the modern era, the Islamic world faced an overwhelming wave of colonial expansion, as European powers sought to dominate vital maritime routes and commercial hubs across the East, aiming to control global trade and natural resources. The western Indian Ocean—comprising the coasts of the Arabian Gulf, the Arabian Peninsula, western India, and eastern Africa—became a major theatre of this imperial contest, as vast areas fell under Portuguese domination for more than a century. Yet, divine providence granted this region enlightened leadership embodied in the Imams of Oman from the Yaʿrubi dynasty, who confronted the colonial advance with a comprehensive liberation project that reshaped the geopolitical balance in the western Indian Ocean and inaugurated a new era of regional stability, prosperity, and sovereignty. This study examines Oman’s foreign policy during the reign of Imam Saif bin Sultan al-Yaʿrubi (1692–1711 CE) as a distinguished model of Islamic leadership that successfully employed naval and diplomatic power to achieve regional peace and security while consolidating Oman’s independence in the face of European expansionism. The research adopts a descriptive-analytical methodology, drawing upon historical documents, maps, and primary and secondary sources to uncover the intellectual and strategic foundations of Omani foreign policy during this pivotal period and to assess its political, military, and economic outcomes across the broader Indian Ocean region. The first section explores Imam Saif bin Sultan’s policy of consolidating security and promoting peace throughout the western Indian Ocean through a comprehensive strategic vision grounded in the unification of the Omani interior and the enhancement of the state’s maritime and commercial capabilities. The second section analyzes the outcomes of this policy, which combined firmness and pragmatism in confronting colonial powers, as the Imam pursued a systematic offensive strategy aimed at liberating Portuguese strongholds and securing international navigation and free trade. The study concludes that the era of Imam Saif bin Sultan marked a strategic turning point in Omani foreign policy, transforming the state from a defensive actor into a proactive regional power. His leadership institutionalized the principles of maritime sovereignty, preventive diplomacy, and regional balance in an era marked by intense global competition. Furthermore, this Omani experience provides valuable insights into the enduring concept of peace through strength and exemplifies an early form of ethical realism in Arab-Islamic political thought and practice. Keywords: Imam Saif bin Sultan al-Yaʿrubi, foreign policy, the Portuguese, western Indian Ocean, Omani naval power.

تتناول هذه الدراسة ظاهرة الفخر النرجسي في شعر سليمان بن سليمان بن مظفر النبهاني للوقوف على دوافعها وأسبابها، والكشف عن تجلياتها المختلفة، وإسهامها في توجيه إبداعه الشعري، وسعت الدراسة إلى استنطاق النصوص الشعرية وتتبع العوامل الخارجية التي أسهمت في إنتاجها، وتنبثق أهمية هذه الدراسة من كونها تتناول ظاهرة نفسية لم تسبق دراستها في شعر سليمان النبهاني بل لم تدرس. س- حسب اطلاعنا- في الشعر العماني عامة، ومما يزيد الموضوع جدة وطرافة أن هذا الشاعر أحد ملوك الدولة النبهانية التي حكمت عمان قرونا من الزمن، وخاض ملوكها صراعات كبيرة ضد خصومهم لتثبيت ملكهم. ولنا أن نتساءل عن دوافع الفخر النرجسي عند النبهاني، وعن تجلياته في نتاجه الشعري وللإجابة عن ذلك لجأت الدراسة إلى تتبع الفخر في شعره، واتكأت على تحليل النصوص الشعرية واستنطاقها، والوقوف على العوامل الخارجية المحيطة بالشاعر لحظة إبداعه الشعري، وتوسلت الدراسة المنهج النفسي مع الإفادة من نظريتي التلقي والتأويل. وقد اقتضت حيثيات الدراسة قسمتها إلى مقدمة وأربعة محاور: المحور الأول: دوافع الفخر النرجسي في شعر سليمان النبهاني المحور الثاني: نرجسية الفخر بأصالة العرق ووراثة الملك. المحور الثالث: نرجسية الفخر بتفخيم الذات واحتقار الآخر. المحور الرابع: نرجسية الفخر بادعاء التفرد. وقد خلصت الدراسة إلى أن أبرز دوافع الفخر النرجسي عند النبهاني تتمثل في اجتماع عراقة النسب ووراثة الملك، وكثرة المنازعين له في ملكه، بالإضافة إلى نشأته الملكية، وأسهمت قدراته الشعرية والسياسية والقتالية في تكريس النرجسية في شخصيته، وقد تجلى الفخر النرجسي في شعر النبهاني في مظاهر ثلاثة: أولها نرجسية الفخر بأصالة العرق ووراثة الملك، وثانيها الفخر بتفخيم الذات واحتقار الآخر، وآخرها الفخر بإدعاء التفرد.

الملخصتتناول هذه الدراسةُ رسالتين في السياسة الشرعية للإمام راشد بن سعيد اليحمدي، أحد أعلام الفكر العُمَاني من منظورٍ لغويٍّ وتداوليٍّ وسيميائيٍّ؛ للكشف عن البنية اللغوية العميقة للخطاب، وتنبعُ أهميةُ البحث من سعيه إلى إحياء النصوص التراثية من داخل بنائها اللغوي، وإبرازِ ما تمتازُ به من تماسكٍ نصيٍّ، واتساقٍ دلاليٍّ، وقوّةٍ حجاجيّةٍ تستمدّ سلطانها من البناء اللغوي، والبرهان العقليِّ.وجاءت حدودُ البحث محصورةً في تحليل الجوانب اللغوية والأسلوبية للرسالتين دون التوسّع في الجانب التاريخي أو الفقهي، واقتضى موضوع البحث أن يقع في تمهيد، وثلاثة مباحث، وخاتمة:-المبحث الأول: التحليل التداولي للرسالتين.   المبحث الثاني: الإطار النظري لسيميائية العلامة الإعرابية.المبحث الثالث: سيميائية العلامة الإعرابية في الرسالتين.   ثم خاتمة البحث، وفيها أهم النتائج والتوصيات.وقد اعتمدت الدراسةُ منهجًا تحليليًّا مركّبًا يجمعُ بين ثلاثةِ محاورَ متكاملةٍ: التحليل النصيّ لبيانِ علاقات التماسك والانسجام، والتحليل التداوليّ للكشف عن المقاصد الخطابية ووظائفها الإنجازية، والتحليل السيميائيّ لرصدِ العلامات الإعرابية والرمزية في سياقها المقصديّ.وقد أفضت النتائجُ إلى أنّ الخطابَ السياسيَّ عند الإمامِ راشدٍ يتّسمُ بتركيبٍ لغويٍّ رصينٍ يستندُ إلى التلاحمِ النحويِّ والدلالةِ المقصديّة، مما أضفى على النصّ قوّةً بيانيةً وسلطةً شرعيةً حملت المخاطبَ على الامتثال والإذعان، كما كشفت الدراسةُ عن إسهام العلاماتِ الإعرابيةَ في توليدِ دلالاتٍ تداوليّةٍ وسياقيةٍ تتجاوزُ الوظيفةَ النحويةَ الظاهرة.وتوصي الدراسةُ بضرورةِ الإفادةِ من المناهجِ اللسانيةِ الحديثةِ في قراءةِ النصوصِ التراثيةِ قراءةً علميةً تُبرزُ ثراءها الدلاليَّ والبيانيَّ، وتُعيدُ وصلَ التراثِ بآفاقِ الدرسِ اللغويِّ المعاصر.

اشتمل البحث على تعريف الإباضية وأهم عقائدها بإيجاز، والمراد بمسالك الدين؛ وهي الطرق التي يتوصل بها لإنفاذ الأحكام الشرعية والإمامة عند الإباضية، وهي أربعة: الظهور، والدفاع، والشراء، والكتمان، مع بيان المراد بمسلك الشراء ومنزلته وشروطه وأهدافه ومهامه وحقيقته المتمثلة في الثورة على الحاكم؛ لمواجهة الانحراف، ونقد الفساد، والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر بالقوة والعنف، فوجدت الجماعات الإسلامية المعاصرة مندوحة في الشراء؛ إذ الثورة والعنف منهجًا وسلوكًا لها، وكان الجامع بينهما التضحية والفداء ووحدة الهدف، وقد تجلى ذلك في المشابهة من حيث وجود: عدد، وبيعة، وأهداف، كما سوغ الشراء للبعض بالقيام بالعمليات الفدائية لسوء الفهم والخلل في الاستدلال. وختم البحث بمناقشة أدلة الشراء، ومسلك الجماعات وبيان مناقضته لما جاءت به الشريعة من وجوب الصبر على جور الأئمة، وترك قتالهم والخروج عليهم، وما يترتب على ذلك من مفاسد وفتن.

İbâdiyye, İslam tarihi içerisinde erken sayılabilecek bir dönemde teşekkül eden ilk İslam mezheplerindendir. Hz. Ali dönemi siyasî olayları sonucu ortaya çıkan Muhakkime-i Ulâ’nın devamı olarak kendilerini nitelendiren İbâdîler, Basra şehrinin politize olmuş ortamında mezhepleşme sürecini devam ettirmişlerdir. Dönemin siyasi olayları ve bu olaylarla nedeniyle tartışılan dini konular İslam toplumunun öncelikli gündem maddelerini başında gelmektedir. İbâdî toplumu da Basra şehrini ve içinde yaşadıkları toplumun siyasi ve dini atmosferi gereği birçok konu hakkında görüş ve eleştiriler ortaya koymuştur. Bu konuların başında Hz. Ali dönemi olayları ve bu olaylar nedeniyle tartışılan dinî meseleler gelmektedir. İbâdiyye, Ehl-i sünnet’e göre Hz. Ali dönemi olaylarını farklı zaviyeden değerlendirmekte ve bazı olaylarda Hz. Ali’nin haklı bazı olaylarda ise haksız olduğunu dile getirmektedir. İslam tarihinde yaşanmış ve kendisinden sonra tarihin akışına yön vermiş olan Hz. Ali dönemi olaylarına dair İbâdîlerin görüş ve eleştirilerini incelemek İbâdiyye mezhebini tanıma ve anlama adına önem kesp etmektedir.

Hz. Peygamber’in vefatından sonra, ilk iki halife dönemi ve Hz. Osman’ın halifeliğinin ilk döneminde birlik ve beraberlik içinde yaşayan Müslümanlar, müteakip dönemlerde yaşanan olaylar neticesinde fırkalara bölünmüşlerdir. Bunlardan dikkat çeken önemli bir fırka da Hâricîlerdir. Zaman içinde farklı gruplara bölünen Hâricîler, sahip oldukları aşırı ve sert tutumlarından dolayı tarih sahnesinden silinmişler, sadece haklarında makâlât kitaplarından bizlere aktarılan bilgiler kalmıştır. Diğer Hâricî gruplara nazaran daha ılımlı bir çizgiyi benimseyen İbâdîler ise bu fırkadan günümüze ulaşabilmiş tek gruptur. Hz. Ali döneminden sonra ortaya çıkan karışıklarla beraber hadis uydurma faaliyetlerinin görülmeye başlamasıyla sahih hadisleri zayıf ve uydurma olanlarından ayırmak için hadis usûlü ortaya çıkmaya başlamıştır. Genelde hadis usûlü çalışmalarında birlik sağlanmış olmasına rağmen yer yer mezhebî farklılıkların da ortaya çıktığı görülmektedir. Bu makalede haklarında yeteri kadar çalışma yapılmamış olduğundan dolayı yeterince tanınmayan veya yanlış tanıtılmış olan İbâdiyye mezhebinin bu konudaki görüşlerine değinilmeye çalışılacaktır. Aynı zamanda konunun daha iyi anlaşılması için yer yer İbâdî âlimlerin râvi sayısına göre hadislere bakışı, Sünnî âlimlerin bu konudaki görüşleriyle karşılaştırılması yapılacaktır. Makalede İbâdiyye mezhebinin önemli bir âlimi olup mezhepte söz sahibi olmasından konu Vercelânî özelinden ele alınacaktır. Burada Vercelânî’nin hadislere verdiği değer, mütevâtir ve âhâd habere bakışı ile bunların dinde hüccet olup olmadığı konularına değinilecektir.

يهدف هذا البحث إلى دراسة الحراك العلمي في بايلك الشرق والصحراء الكبرى خلال العهد العثماني، مع التركيز على الحواضر العلمية البارزة مثل قسنطينة وعنابة وتوات وورقلة وميزاب. تُبرز الدراسة الدور المحوري لهذه الحواضر في إثراء الحياة العلمية والثقافية بالجزائر بفضل تنوعها الجغرافي والمذهبي وتفاعلها مع الحواضر المجاورة. كانت قسنطينة مركزًا علميًا وإداريًا بارزًا بفضل دعم البايات العثمانيين وإنشاء مؤسسات تعليمية مثل المدرسة الكتانية، بينما شهدت عنابة حضورًا علميًا مميزًا لأسر مثل البوني. أما في الصحراء الكبرى، فبرزت حواضر مثل توات وورقلة وميزاب كمراكز علمية ذات أهمية خاصة، حيث ازدهرت العلوم الشرعية والعقلية بفضل موقعها الاستراتيجي على طرق التجارة الصحراوية الذي سهل انتقال العلماء والكتب. يشير البحث إلى التنوع المذهبي بين المالكية والإباضية في هذه الحواضر، مما أضفى ثراءً على الحياة العلمية، مع الإشارة إلى غياب جامعة مركزية كالزيتونة أو الأزهر بسبب التوازن العلمي بين الحواضر المختلفة. وتسعى الدراسة إلى تسليط الضوء على المظاهر المختلفة لهذا الحراك العلمي وأعلامه الذين كان لهم دور محوري في تشكيل المشهد الثقافي والفكري للجزائر خلال تلك الفترة. كما تهدف إلى استعراض الإسهامات العلمية لهذه الحواضر من خلال المؤسسات التعليمية، الزوايا، والمدارس، بالإضافة إلى الأسر العلمية التي لعبت دورًا رياديًا في نشر العلم وتعزيز الحياة الثقافية. يختتم البحث بتوصيات لتعزيز دراسة الأرشيفات وتوثيق التراث العلمي الجزائري وإجراء دراسات مقارنة بين الحواضر العلمية، مؤكداً على أهمية هذا الإرث في فهم الهوية الثقافية والعلمية للجزائر ودورها في إثراء التراث الإسلامي.

İbâdiyye, İslâm tarihinde ortaya çıkan ilk mezheplerden olan Hâricîlerin alt fırkalarından biri olarak kabul edilmektedir. İbâdîler; mezheplerinin (kendi ifadeleriyle) teşekkül ettiği İslâm tarihinin erken dönemlerinden itibaren imamlarının, liderlerinin ve İbâdî cemaatinin İslâm’ı doğru anlamak ve yaşamak için büyük gayret sarf ettiklerini ve dönemin siyasi atmosferinden ötürü büyük bedeller ödediklerini kendi kaynaklarında anlatmaktadırlar. Bununla birlikte ilmî faaliyetlerden ve telif çalışmalarından geri kalmadıkları; insanlara İslâm’ı anlatma, tebliğ ve davet faaliyetlerine büyük önem verdikleri de dile getirdikleri hususlardandır. İbâdîler, İslâm’ın usûlu’d-dîn konuları başta olmak üzere birçok meselede ciddi bir ilmî birikim ortaya koymuşlardır. İbâdî âlimler, tarihsel süreç içerisinde ilmî faaliyetler çerçevesinde birçok telif ve kitap kaleme alarak görüşlerinin sistematik hale gelmesini ve nesilden nesile aktarımını sağlamışlardır. Bu fırka müntesipleri, yaşadıkları dönemde münazara ortamlarında konuşulan ve tartışılan meseleler hakkında düşüncelerini ve görüşlerini ifade etmekten geri durmamışlardır. İbâdî âlimlerin ilmî faaliyetlerini incelediğimizde hatırı sayılır bir İbâdî literatürüyle karşılaşmaktayız. Onların fikir beyan ettikleri konulardan biri de rü’yetullah meselesidir. Bu mesele, kelâmî bir konu olarak hicrî ikinci yüzyılda İslâm toplumunun gündemini meşgul etmeye başlamıştır. Rü’yetullah konusu, İbâdî ilim erbaplarınca, sahip oldukları tevhid ve sıfatlar konusundaki düşünceleri bağlamında ele alınmış ve konu hakkındaki ayetlerle Hz. Peygamber’den nakledilen hadisleri de görüşlerini doğrulatma adına yoruma tabi tutmuşlardır. Ayetlerden anlam çıkarma adına Arapça dil kurallarını da göz önünde tutmuşlardır. Çalışmamızda bu hususları dikkate alarak İbâdiyye’nin konuyu ele alma yöntemini, kullandıkları metodu ve yaptıkları değerlendirmeleri inceleyeceğiz. İbâdiyye’nin rü’yetullah konusundaki görüşlerini İbâdî müelliflerin ve âlimlerinin eserleri ekseninde ortaya koymaya çalışacağız. Çalışmamızın sınırlarını dikkate alarak konu hakkında diğer mezheplerin fikirlerine yer vermeyeceğiz.

İslâm, kişinin Allah Teâlâ’nın rızasına uygun bir hayat yaşaması için hem bireysel hem de toplumsal yaşamda uyması gereken çeşitli emir ve yasaklar koymuştur. Bu emir ve yasakların varlık sebebi insanoğlunun dünya hayatında kimseye zarar vermeden ve kimseden zarar görmeden bir ömür sürmesi içindir. Bu durumu teminat altına alan ilke ise insanların maslahatı için farz kılınmış olan emir bi’l-ma‘rûf nehiy ani’l-münker esasıdır. Bu ilkenin gayesi; İslâm toplumunun Kur’an ve sünnetin ahkâmına uygun erdemli, barış ve sükûn içinde hayatını sürdüren bir ümmet olmasını sağlamaktır. Hicrî birinci yüzyılın sonuna doğru başlayan Müslümanlar arasındaki gruplaşmaların zamanla fırkalaşma hareketine dönmesiyle birçok itikadî ve siyasî mezhep teşekkül etti. Bu mezheplerden biri olan İbâdiyye; İslam ümmeti içerisinde varlığını günümüze kadar devam ettiren itikadî oluşumlardan biridir. İbâdîler, Hâricîlerin günümüzdeki devamı olarak kabul edilmekte ve itidalli fikirlere sahip olmakla nitelendirilmektedirler. İbâdiyye; ilk dönem kurucu liderlerinin imametleri zamanından itibaren fikirlerinin ekolleşmesi ve farklı beldelerde mezhebî görüşlerinin yayılması için davet çalışmalarını sistematik şekilde sürdürdü. İbâdîler, mezhebi görüşleri doğrultusunda bir İslâm toplumu meydana getirme ve devletleşme çalışmalarının istenilen neticeyi getirmesi için tarihsel süreçte çeşitli kurumlar ve nizamlar/sistemler teşekkül ettirdiler. Tüm bu çalışmaların nihaî gayesi insanların yaşamlarında ma‘rûfun artması ve münkerin kademeli olarak azalması ile asr-ı saadet dönemine benzer bir İslâm toplumunu vücuda getirme ülküsüdür. Bireyin değişiminin beraberinde toplumsal dönüşümü getireceği gerçeğini dikkate alan İbâdîler, toplum hayatını tanzim edecek ilkelerin en önemlisi olarak adalet esasını öne çıkardılar. Onlara göre adalet ilkesinin temelini ise emir bi’l-ma‘rûf nehiy ani’l-münker esası oluşturmaktadır. İbâdiyye, tarihi süreç içerisinde toplum hayatını tanzim etmede İslam’ın en önemli ilkesi olarak kabul edilen emir bi’l-ma‘rûf nehiy ani’l-münker esasının tatbiki için birçok uygulama geliştirdi ve çeşitli pratikler ortaya koydu. Emir bi’l-ma‘rûf nehiy ani’l-münker ilkesinin her bir Müslümana gücü oranında farz olduğu düşüncesine sahip olan İbâdîlerin bu ilkeyi uygulama adına yaptıkları çalışmalar ve pratikler dindar bir toplum ve dindar bir nesil inşa etmede önemli kilometre taşları olarak kabul edilir. Makalemizde İslâm dünyasının farklı bir coğrafyasında varlığını devam ettiren İbâdî Müslümanların kendi mezhebi görüşlerini yaymada, toplumsal hayatı tanzim etmede ve İslâm’ın hayata hâkim olmasında bu ilkenin pratiğe aktarılması adına yapılan uygulamaları ve işlevlerini ortaya koymaya gayret edeceğiz. Araştırmamızda İbâdî müellif ve âlimlerin eserleri başvuracağımız öncelikli kaynaklarımızdır.

Bu çalışma, İslâm hukukunun tali delilleri arasında yer alan sahâbî kavlinin İbâzî mezhebi açısından hücciyetini incelemektedir. Sahâbî kavli, İslâm dünyasında özellikle usûl-i fıkıh bağlamında delil olma niteliği tartışılan bir meseledir. Sünnî mezheplerin sahâbî görüşüne dair yaklaşımı bilinse de Hicrî 1. asırda ortaya çıkan ve Haricî kökenli olduğu ileri sürülen İbâzî mezhebinin bu konudaki görüşleri yeterince tanınmamaktadır. Çalışma, İbâzîlerin sahâbî kavline yaklaşımı yanında, sahâbeye karşı genel tutumları ve sahâbenin adaleti hakkındaki görüşlerini de ele almakta, özellikle sahâbe hakkındaki olumsuz yaklaşımlarına dair iddiaların doğruluğunu kendi kaynakları ışığında ortaya koymayı amaçlamaktadır. İbâzî mezhebi, Abdullah b. İbâz’a nispet edilmekle birlikte, mezhebin esas kurucusu olarak Câbir b. Zeyd kabul edilmektedir. İbâzîler, sahâbeye yönelik yaklaşımlarında velâ (dostluk) ve berâ (buğz) ilkelerini esas alır. Bu ilkeler çerçevesinde, sahâbenin davranışlarını zâhirî amellerine göre değerlendirirler; sahâbeden hak üzere olanlara velâ, yanlış davranış sergileyenlere ise berâ uygularlar. Özellikle fitne olarak adlandırılan Cemel, Sıffîn ve Nehrevân savaşlarında hata ettiklerine inandıkları bazı sahâbîlerden teberri etmişlerdir. Ancak bu tutumları, sahâbenin genel faziletini inkâr ettikleri anlamına gelmemektedir. İbâzîler, sahâbenin adaletini fitne öncesi ve sonrası olmak üzere iki dönem üzerinden değerlendirmişlerdir. Fitne öncesi dönemde fıskı açıkça bilinenler dışındaki sahâbenin âdil olduğunu kabul ederlerken fitne sonrası dönemde ise adaletleri bilinenler hariç tüm sahâbîlerin adaletinin araştırılması gerektiğini savunmuşlardır. Bu bakımdan Ehl-i Sünnet’ten ayrılırlar; çünkü Sünnî anlayış sahâbenin tamamını adil kabul eder. Sahâbî kavlinin hücciyeti konusunda da İbâzîlerin yaklaşımı dikkat çekicidir. Mezhebin ilk imamı Câbir b. Zeyd, fetva verirken Kur’ân, sünnet, icmâ ve sahâbî görüşüne başvurmuş; hocası İbn Abbas’ın görüşlerine özel bir önem atfetmiştir. Ancak onun sahâbî görüşünü kesin bağlayıcı bir delil olarak kabul etmediği, kendi görüşünü de ifade ettiği görülmektedir. Mezhebin ikinci imamı Ebû Ubeyde’nin ise sahâbî kavline yaklaşımı daha kritiktir. Ona göre, sahâbî görüşü doğru bulunursa kabul edilir; aksi takdirde amel edilmez. İbâzî kaynaklarında da bu yaklaşımın izleri görülür. Özellikle sahâbe arasında ihtilaf bulunan meselelerde, sahâbî kavli bağlayıcı bir delil sayılmamış; sahâbî görüşleri kendi içinde değerlendirilmiştir. İbâzîler, sahâbî görüşünün mutlak olarak hüccet olmadığını, sahâbenin masum olmadığını ve hata yapabileceklerini savunmuşlardır. Onlara göre sahâbî kavli, diğer müctehidlerin görüşlerinden farksızdır ve bağlayıcılığı yoktur. Sahâbe döneminde sahâbîlerin dahi birbirlerine muhalefet ettikleri gerçeğinden hareketle sahâbî kavlinin sonraki nesiller için de bağlayıcı olmadığı sonucuna varmışlardır. Ayrıca İbâzîler, kendi mezheplerine atfedilen sahâbenin tekfirine dair iddiaları reddederler. Onlara göre, küfür kelimesi şirk anlamında kullanılmaz; daha çok nimet küfrü (nankörlük) anlamında kullanılır. Bu sebeple ehl-i kıbleyi dinden çıkarma anlamında tekfir etmediklerini özellikle belirtirler. İbâzîlerin sahâbeye yönelik genel tutumu, fitne sonrası olaylara bakışları ve sahâbî kavlinin hücciyeti konusundaki değerlendirmeleri, onların Şîa ve Ehl-i Sünnet’ten özgün bir yaklaşıma sahip olduklarını göstermektedir. Onlar; Hz. Peygamber, Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer dönemini ideal dönem olarak görüp o döneme dönüş çağrısında bulunmuşlardır. Fitne sonrası dönemde ise velâ ve berâ ilkeleri doğrultusunda sahâbe değerlendirilmiş, hatalı bulunanlardan teberri edilmiş, sahih görülen görüşler benimsenmiştir. Sonuç olarak İbâzîler, sahâbî kavlinin bağlayıcı bir delil olmadığını, sahâbînin ictihadî görüşlerinin diğer müctehidlerin görüşleriyle aynı statüde değerlendirileceğini savunmuşlardır. Sahâbenin adaletine dair tutumları ve sahâbe kavline yaklaşımları, tarihsel ve itikadî bağlamda özgün bir çizgi ortaya koymaktadır.