Muslim Diasporas and the Politics of Belonging: Ibadi and Ismaili Pasts and Presents in East Africa - Wortmann, Kimberly T. (Religion Compass, 2025)
ABSTRACT This article examines the Ibadi and Ismaili Muslim communities in East Africa—particularly in Uganda, Kenya, and Tanzania (including Zanzibar)—and their distinct religious, social, and economic roles. Even as minorities within predominantly Sunni contexts, both groups have shaped the region through migration, commerce, and international networks. Often overlooked in studies of postcolonial Islam, they are frequently (mis)identified by ethnic labels (“waarabu” for Ibadis, “wahindi” for Ismailis), which obscure their complex identities. By offering an overview of their religious traditions, migration histories, and institutional presence, the article highlights how these communities challenge dominant frameworks within both regional histories and the academic study of Islam. In doing so, it contributes to broader discussions in religious studies around pluralism, identity, and the intersections of race, religion, and belonging in postcolonial contexts—key concerns for scholars of religion today.

Early Islamic Theological Debates on Asmāʾ and Aḥkām: The Epistle of Khalaf b. Ziyād al-Baḥrānī - Salimi, Abdulrahman al- (Der Islam, 2026)
This study examines the theological debates surrounding the Ibāḍī epistle of Khalaf b. Ziyād al-Baḥrānī, written in the early 2nd/8th century. The epistle, which focuses on the theological concept of al-asmāʾ wa-l-aḥkām (names and rulings), represents one of the earliest known discussions of faith classifications and their legal implications in Islam. Khalaf’s work is compared to Kitāb al-Irjāʾ and the Epistle of Sālim ibn Dhakwān, highlighting how early Islamic sects, particularly the Ibāḍīs, Murjiʾites, and Muʿtazilites, debated the definitions of īmān (faith) and kufr (unbelief). The study situates Khalaf’s epistle within the broader theological discourse of the period, showing how his classification of faith-related rulings influenced later Ibāḍī thought. It also challenges the assumption that Ibāḍism only matured as a structured doctrine in the 6th/12th century, demonstrating its continuous evolution from the early Islamic period.

Wave climate pattern, storms and extremes for Northern Djerba Island (South-East Tunisia) - Halouani, Nabila; Amarouche, Khalid; Akpınar, Adem (Natural Hazards, 2026)
This study presents the first investigation of the nearshore wave climate in the main tourist area on the northern coast of Djerba Island, southeast Tunisia. The region is known for its long, dynamic sand spit at Ras Rmel, and its low-lying sandy beaches, which are experiencing significant long-term erosion driven by coastal processes. These beaches face threats from extreme winter storms and rising sea levels, exacerbating coastal risks. Accurate estimation of mean and extreme wave characteristics is crucial for assessing erosion and flooding risks under extreme weather conditions and improving coastal protection structures. In the absence of buoy wave measurements along the Djerba coastline, a numerical wave modelling approach was applied. The third-generation SWAN wave model, operating in a nested grid with a high spatial resolution was implemented and validated using altimeter data from seven satellites. Based on the produced hindcast data, the characteristics of wave storm events and the extreme wave return periods were assessed. The results show that the Djerba coastline experienced a significant number of storms (116 events) between 2011 and 2020, with frequent storms coming from the east, northeast, and east-northeast directions. The most severe storms, in terms of intensity and duration, occurred in 2019, driven by easterly winds. Nearshore wave modelling results revealed that the central part of Djerba beach is particularly exposed during extreme wave events, and may be more vulnerable to erosion and flooding.
Keywords: Djerba Island; Extremes; Storms; Tunisia; Wave climate pattern

بريطانيا وثورات الداخل العماني (1868-1920م) - الريامي, علي بن سعيد (مجلة كلية الآداب بقنا, 2026)

Afterlives of Revolution: Everyday Counterhistories in Southern Oman Alice Wilson (Stanford, CA: Stanford University Press, 2023). Pp. 336. $30.00 paper. ISBN: 9781503635784 - Lori, Noora (International Journal of Middle East Studies, 2025)
Keywords: Recension

Exploring the Omani Rub’ Al-Khali (2023-2024): Archaeological and Geomorphological Investigations in Maitan and Wadi Stum - Charpentier, Vincent (Athar: Bulletin of Archaeological Research in the Sultanate of Oman, 2023)
Keywords: Archéologie – Oman

الهوية الوطنية العامنية ودورها في دبلوماسية السلام - الهادي, حبيب بن مرهون (مجلة الآداب والعلوم الاجتامعية, 2026)

مذهب الإباضية: دراسة وتقويما - مصطفى, فضلون محمد محمد (مجلة البيان دراسات قنا, 2021)

الإباضية: دراسة في المجال العقدي السياق التاريخي والتجليات الفكرية - الطاهر, حمامدة محمد (مجلة الساورة للدراسات الإنسانية والاجتماعية, 2021)

تصرف المريض مرض الموت في الفقه الإباضي (دراسة مقارنة بقانون الأحوال الشخصية العماني) - النظيري, راشد بن حمود (مجلة الدراسات الفقهية والقانونية, 2026)

واقع وتحديات السياحة الصحراوية دراسة تحليلية للفترة 2015-2024 بولاية غرداية -الجزائر - برهان, نورالدين (مجلـة إضافات اقتصادية, 2026)
Keywords: Tourisme – Mzab

المخطوط الفقهي العماني: مظانه ونهج التعامل معه في دراسة سير الفقهاء ونتاجهم العلمي من خلال كتاب: إتحاف الأعيان للمؤرخ البطاشي - البطاشي, هلال بن خلفان (مجلة الشهاب, 2025)

الأصالة والهوية في الشعر الشعبي العماني: نظرات في التسمية والأغراض والأداء - المعمري, يوسف; البرقاوي, بسام بن بلقاسم (مجلة العلوم التربوية و الدراسات الإنسانية, 2026)

معالم القضاء العماني في القرن الخامس الهجري - الحبسي, سلطان بن منصور (مجلة الشهاب, 2026)

الدّرس الإباضي من خلال كتاب دراسات عن الإباضية للمفكر عمرو خليفة النامي - اللافي, محمد الفاضل (مجلة شروس العلمية, 2026)
يتناول البحث معرفيا شخصية رمزية في المجالين الكلامي والفكري، إذ يعالج الدّرس الكلامي عند عمرو خليفة النّامي، كما يهدف إلى فهم مصطلح الأمّة عنده، من خلال تراثه العلمي المكتوب والمنقول عنه مشافهة. ذلك أنّ علم الكلام في عمومه وعند مختلف المدارس الكلامية بقية جافا وتابعا. جافا من حيث مباحثه وقضاياه، وتابعا لتقريرات كلّ مدرسة ومذهب واتّجاه، رغم قيامته من بين ركام الماضي ومحاولته اللّحاق بتحدّيات الواقع الذي نشأ ونمى وتجدّد فيه، تحت ضغط الجدل الدّيني ومقولات الفلاسفة وصراعات المتكلّمين وأصحاب الفِرق. ولا نبالغ إن اعتبرنا أنّ الأشاعرة والماتريدية عموما أو من يُعبّر عنهم بأهل السنّة والجماعة ـ بغض النّظر عن من انتسب لهم لاحقا ـ قد وجدوا أنفسهم في جهة مقابلة للمدرسة الإباضية، خاصّة في العصر الحديث، مع انتعاشة صحوة التديّن وظهور التيّار الإسلامي العريض بمختلف مسمّياته وأدبيّاته، والذي يُعتبر عمرو خليفة النّامي أحد رموزه، إذ نسج مشروعه المعرفي من مادّتين؛ الاتّجاه العقدي والفقهي الإباضي والالتزام الفكري والتنظيمي المبكّر في المشروع الإسلامي الحديث. وفي هذا الإطار المعرفي الدقيق يتنزّل بحث "الدّرس الإباضي من خلال كتاب دراسات عن الإباضية للمفكّر عمرو خليفة النّامي"، محاولين تحديد ملامح منهجيته في التعاطي مع تلك المسائل الكلامية الخلافية التراثية مهيّأ منها عجينة مادّته الفكرية في إطار إعادة تشكيل الوعي الإسلامي للنُّخَب الشّبابية، وكيف استطاع نحت تعريف جديد لمفهوم الأمة المسلمة من أجل بناء جيل رسالي جديد منسجم متكامل وغير متناقض بسبب ذلك الموروث الفقهي والكلامي القديم، والجدلي في كثير من مواطنه. ولذلك جعلنا للبحث ثلاثة معابر حتى يفهم القارئ طبيعة مشروع عمرو خليفة النّامي، في تقييم التراث من جهة، والانخراط في المشاريع التنويرية الحديثة من جهة ثانية، وذلك من خلال محاضرته "ملامح الحركة العلمية في وارجلان (ورقلة) وضواحيها"، وكتاب "ظاهرة النفاق في إطار الموازين الإسلامية"، وكتاب "دراسات عن الإباضية". وهو جوهر البحث.
Keywords: Ennami; Amr (1939-198X)

La politica berbera nella Libia coloniale. Identità, reti e conflitti (1835-1924), Roma, Carocci, 2025, 166 pp. - Di Tolla, Anna Maria (Afriche e Orienti, 2026)
Keywords: Recension

Environmental and Ecological Considerations and Their Role in the Emergence and Development of Cities in the Central Maghreb during the Medieval Period (Tihert, Béjaïa, and Tlemcen as Case Studies) - Nemmiche, Samira; Bekkouche, Fafa (Qirtas Review, 2026)
This research aims to identify some of the urban planning constants established by scholars and experienced practitioners in the founding of cities, and to examine their connection to the establishment of major urban centers of the Central Maghreb—such as Tihert, M’sila, Achir, Al-Qal‘a, Béjaïa, Constantine, and Tlemcen. This is achieved through an investigation of the environmental and ecological considerations observed in selecting city locations and planning. Accordingly, careful attention was given to place characteristics and suitability in relation to criteria present in many chosen sites. Consequently, these factors had a significant impact on the history of these cities, their future trajectories, transformations, and relations with their surrounding environment, which constitutes a vital space for both cities and inhabitants. On this basis, these cities were able to develop, endure, and withstand time.

Omani-British Cooperation in the Buraimi Crisis (1952–1955) - Shuaili, Mohammad Al (المجلة العلمیة لکلیة الآداب, 2026)
In 1798, the first political treaty between Oman and Britain was signed, establishing the foundation for the development of bilateral relations across various domains. This agreement laid the groundwork for extensive cooperation between Muscat, the capital of Oman, and London in subsequent years, particularly in the military sector. In 1952, Saudi forces reinitiated military intervention in the Buraimi region, located in northwestern Oman, after an absence of more than eighty years, posing a direct threat to the sovereignty and territorial integrity of Oman. This incursion prompted the need for coordinated political and military action between Sultan Said bin Taimur (1932–1970) and his ally, Britain, leveraging the longstanding relationship and formal agreements between the two nations to counter the threat and restore stability.Accordingly, this study seeks to examine the nature and dimensions of Omani-British cooperation during the Buraimi Crisis (1952–1955), highlighting the convergence of mutual interests that underpinned the alliance during this critical episode. The study explores the support extended by the British government to Sultan Said in both political and military contexts and frames the crisis within a historical narrative that traces its evolution from inception to resolution. By outlining the various phases of the conflict and emphasizing Britain’s role throughout, the research aims to provide a comprehensive understanding of this pivotal moment in twentieth-century Gulf politics.

What’s in a Hut Tomb? Cemetery Mapping in Eastern Oman 2017-2023, Preliminary Report - Yule, Paul A.; Gaudiello, Michela; Blum, Stephan; Hammes, Jannick (Zeitschrift für Orient-Archäologie, 2026)
The following evaluates 778 tombs surveyed, 295 from the BEW salvage excavations in the Bāṭina, and 361 excavated from Samad/al‑Muyasser. We entered long‑known and also new sites into an open-source database known as ‘Ent’ – an ongoing effort. Two issues arise for the hut tomb chronology: to determine a more specific nomenclature of the tomb shapes and to date by means of contexted finds. To the extent possible, we disambiguate hut tombs from other burial structures. Specific stone structures previously identified as ‘cairns’ can be more closely typologised. Dating tombs more finely than to the Early Iron Age or late pre‑Islamic period is rarely realistic. Excavated, poorly preserved tombs shed little light on the dating of well‑preserved hut tombs.
Keywords: Achéologie – Oman

الترجيحات الفقهية للإمام السالمي في عقود المعاوضات:دراسة فقهية مقارنة في المذهب الإباضي - المجاهد, محمد سعيد خليل; الخروصي, عبد الله محمد; الهنائي, عبد الله (Al-Qanatir International Journal of Islamic Studies, 2026)

Exploring the Effectiveness of Omani Frankincense Boswellia Sacra Oleo-Gum Resin Extracts and Essential Oils Against the Parasite Causing Cystic Echinococcosis Invitro Effect - Ramadhan, Baraa Basil; Abdulazeez, Asmaa; Rashan, Luay (AIJR Abstracts, 2026)
Cystic echinococcosis (CE) is a life threating disease and a major public health problem caused by the larval stage of the tapeworm named Echinococcus granulosus. Cystic echinococcus is transmitted from animals to human (zoonotic disease). In endemic areas, the incidence rate reaches over 50 per 100,000 person/year and prevalence may be as high as 5-10%. It is found in most countries worldwide, but it is not an epidemic disease. Current treatment involves surgical removal of the cysts, percutaneous drainage, or chemotherapy with anthelmintic drugs like albendazole. While albendazole is effective in treating (CE) in both humans and animals, though, it has drawbacks, including poor absorption, vertigo, liver enzymes elevations plus the risk of recurrence. Recently, there was a high tendency among researchers to evaluate and present herbal plants as an alternative option due to being easily available, inexpensive, cheap and with low side effects. Therefore, the current project aims to explore the scoliocidal potential of Boswellia sacra extracts, and essential oils on Echinococcus granulosus both in vitro and in vivo. Protoscolices were collected from hydatid cysts obtained from infected sheep livers. Many polar and non-polar solvents were used to obtain a wide range of extracts from B. sacra gum resin. Extracts were prepared and applied at various concentrations (e.g. 30, 3, 0.3 µg/ml) for different exposure times (2-60 minutes). The mortality rates were assessed using 0.1% eosin staining by light microscopy. The results so far obtained indicate that all extracts used in the current study displayed promising significant scoliocidal effects against E. granulosus in vitro speaking. However, the standardized B. sacra gum resin extract showed the highest scoliocidal activity in vitro, achieving 100% mortality at 3µg/ml after 10 minutes of exposure compared to both negative and treated positive control with albendazole. These results are promising, however, additional in vivo studies are in progress to confirm such activity.
Keywords: Botanique – Oman

Antimicrobial and Antifungal Activity of Standardized Omani Frankincense Extract Powder - Dobretsov, Sergey; Al-Naamani, Laila; Rashan, Luay (AIJR Abstracts, 2026)
Frankincense, the aromatic resin obtained from Boswellia species, has been traditionally valued for its medicinal and antimicrobial properties. A standardized extract of Boswellia sacra (Omani frankincense) was evaluated for its antimicrobial and antifungal properties. The chemical composition of the powder was analyzed using HPLC/MS, revealing a rich profile of bioactive triterpenoids including boswellic acids (AKBA, KBA, α-BA, β-BA, α-ABA, and β-ABA) and lupeolic acids (LA and ALA). Among these, β-ABA (86 µg/mg) and AKBA (50 µg/mg) were the most abundant. Antibacterial activity was assessed using minimum inhibitory concentration (MIC) assays, showing moderate inhibition of Escherichia coli (MIC: 512 mg/mL) and Staphylococcus aureus (MIC: 1024 mg/mL). Antifungal testing revealed stronger effects, with 38% inhibition of Fusarium sp. at 0.25 mg/mL after 5 days of incubation. However, the inhibition of Alternaria alternata at 0.5 mg/mL was 45%. These results support the potential of this standardized extract as a natural antimicrobial and antifungal agent and underscore the value of Omani frankincense in traditional and modern therapeutics.
Keywords: Botanique – Oman

The Combined Effect of Nerium Oleander Cold Leaf Extract and Some Selected Omani Frankincense Boswellia Sacra Oleo-Gum Resin on the Parasite Causing Cystic Echinococcosis Invitro Effect - Yasin, Huda Fawaz; Ali, Asmaa Abdulazeez; Rashan, Luay (AIJR Abstracts, 2026)
Cystic echinococcosis (CE) is a severe zoonotic disease that poses a significant threat to humans and animals, slow animal husbandry, caused by larval stages of Echinococcus granulosus. Canines are the definitive host, while humans are the accidental host. E. granulosus infections often remain asymptomatic for years before the cysts grow large enough to cause symptoms. Hepatic and pulmonary signs and symptoms are the most common clinical manifestations. Approximately 4 million people are infected with hepatic hydatid disease globally, and an additional 60 million are at risk of infection. The liver is the most involved organ, although it may affect other organs. The diagnosis of cystic echinococcosis relies on immunodiagnostic methods alongside radiological methods in combination with clinical findings. Albendazole and Mebendazoles are the drugs for choice in treating small cysts and preventing recurrence after surgery. In general, herbal extracts from different plants have gained attention in recent years for the prevention and treatment of a variety of chronic conditions due to their multi-targeted characteristics. Nerium oleander has a wide range of potential activities including anticancer, antibacterial and anti-inflammatory properties. B. sacra gum resin possesses a wide range of potential activities such as anti-cancer, anti-inflammatory, anti-asthmatic, analgesic, immunomodulatory. Given the side effects of the medications used and the risks of surgical procedures, the present study aimed to investigate the effect of combining extracts of N. oleander leaves and selected B. sacra gum resin extracts. The samples were exposed for different time periods (5-20-35-50) minutes using different concentrations (30µg/ml-3µg/ml-0.3µg/ml) for each exposure period. The combination of the extracts had a clear effect on the percentage of killing protoscoleces in vitro. The percentage of killing protoscoleces increased with increasing concentration and exposure period of the extracts in vitro, the highest percentage of killing was recorded in the N. oleander extract, reaching 70% at a concentration of 30mg/ml for a 50-minute exposure period. After combining the extracts, the highest percentage of killing was recorded, reaching 64% at a concentration of 30mg/ml for a 50-minute exposure period. The highest percentage of killing was recorded for the B. sacra extracts reaching 58% at a concentration of 30mg/ml for a 50-minute exposure period. The current results in vitro are interesting and encouraging, indicating some synergistic effect between these extracts, however, additional animal studies are required to further validate the synergistic effect of B. sacra and Nerium oleander leaves.
Keywords: Botanique – Oman

Medicinal and Nutritional Potential of Acacia senegal (Gum Arabic Tree) in Dhofar, Oman: A Neglected Natural Resource - Tabook, Said Musallam Bakhit; Al-Mashani, Abdulaziz Ahmed Ali (AIJR Abstracts, 2026)
This study explores the significance of the gum-arabic tree (Acacia senegal), locally known as “Tur” (/θur/) in Dhofar, the only region in the Arabian Peninsula where it naturally grows. Its gum, called “Malukh” (/məlɔx/), holds exceptional medicinal and nutritional value. Traditionally, both the bark and gum have been used to treat wounds, infections, respiratory and digestive disorders, joint pain, kidney failure, and eye diseases. It is also valued for enhancing immunity, fertility, and overall vitality. Secondary products such as camel milk and honey derived from trees’ nectar further contribute to its health benefits. The dark red gum considered the highest quality, is rich in carbohydrates, dietary fiber, and essential minerals like calcium and magnesium. Its solubility, lack of taste or color, and low caloric content make it suitable for therapeutic use, weight management, and cholesterol reduction. Furthermore, it plays a role in skincare, cosmetic products, and pharmaceutical formulations. Despite its proven properties, its use remains largely confined to older generations. This study highlights the urgent need to scientifically document, preserve, and promote this underutilized national resource, recognizing its potential in both medical applications and sustainable economic development.
Keywords: Botanique – Oman

The Healing Properties of Woodfordia Uniflora (A.Rich.) Koehne from the Dhofar Region of Oman Against Ulcers and Clostridium Perfringens Infections - Cock, Ian Edwin; Rashan, Luay (AIJR Abstracts, 2026)
Gangrene is a serious condition, which is characterised by tissue death. It results from restricted blood flow and anoxic conditions and is frequently caused by atherosclerosis, tissue damage, diabetes mellitus and some pathogen infections. Gas gangrene (clostridial myonecrosis), a common class of gangrene, results from bacterial (particularly Clostridium perfringens) infections following tissue injury. Woodfordia uniflora is used in traditional Arabian healing systems to treat gangrene ulcers and skin sores. However, despite its well-documented uses, W. uniflora has not yet been rigorously tested against bacterial causes of gangrene ulcers and skin sores. Additionally, W. uniflora extracts are yet to be tested for therapeutic potential against other aspects of ulcer/wound healing, including inflammation and tissue regeneration. Solvent extracts prepared from W. uniflora leaves were tested against C. perfringens as well as a panel of epidermal bacteria. Antimicrobial activity was quantified by MIC determination. The anti-inflammatory activity of the extracts was evaluated using COX-2 and PGE2 ELISA assays. Toxicity was evaluated using ALA and HDF cell viability bioassays. The methanolic, ethanolic and aqueous extracts displayed noteworthy inhibitory activity (≤875µg/mL) against C. perfringens. The ethanol extract was particularly good, with an MIC of 250µg/mL. The extracts also had noteworthy inhibitory activity against several antibiotic-resistant epidermal bacteria, including MRSA (MICs 250-650µg/mL). Additionally, the W. uniflora extracts (1.25mg/mL) significantly inhibited COX-2 activity and PGE2 secretion. The ethanol extract was particularly promising, decreasing COX-2 enzymatic activity and PGE2 secretion by approximately 60% and 73% respectively. All W. uniflora extracts were non-toxic in the ALA and HDF cell viability assays, indicating their safety for therapeutic use. Taken together, these results indicate that W. uniflora extracts have therapeutic potential in the treatment of gas gangrene by inhibiting C. perfringens (and several skin bacteria), as well as inhibiting COX-2 mediated inflammation. Further studies are required to determine whether the extracts also affect extracellular matrix formation and tissue remodeling, and to identify the extract components responsible for those activities.
Keywords: Botanique – Oman

Development of a Frankincense-Dominant Compound System and Exploration of Multifaceted Applications - Xiaoying, Huang (AIJR Abstracts, 2026)
This presentation highlights the innovative integration of Traditional Chinese Medicine (TCM) aromatherapy into chronic disease management, centered on Oman’s unique medicinal resource—frankincense (Boswellia sacra). We explore the systematic development of its compound formulations and multidimensional therapeutic applications. Guided by the TCM theory of “meridian attribution based on fragrance and flavor properties, we synergize modern extraction techniques (e.g., supercritical CO₂ extraction) with advanced formulation technologies (nano-carriers, targeted delivery systems) to develop a synergistic frankincense-myrrh compound system. This approach effectively enhances the bioavailability and stability of bioactive components. Industrial-scale production of aromatherapy transdermal patches and aerosol formulations has demonstrated preliminary success in community-based health interventions, particularly in regulating emotional states and improving sleep quality among hypertensive patients. Furthermore, this speech proposes a China-Oman collaborative initiative to advance the sustainable utilization of frankincense resources and facilitate the joint establishment of international quality standards. By integrating the TCM philosophy of “preventive treatment of disease” with Omani traditional therapies, we aim to build an interdisciplinary cooperation network. This framework seeks to address global health challenges in aging societies through culturally informed, evidence-based innovations.
Keywords: Botanique – Oman

الأصول ألمازيغيّة لبعض تراكيب ألدّارجة التّونسيّة (Revue de l'Institut des Belles Lettres Arabes, 2025)
‫يختلف‬‫ الناس‬ ‫في‬ ‫كون‬ ‫ما‬ ‫يتكلّم‬ ‫به‬ ‫التّونسيون‬ ‫لغة‬ ‫أو‬ ‫لھجة‬ ‫‪.‬‬‫وقد‬‫تح‬‫ّم‬‫س ‬‫الكثير‬ ‫من‬ ‫األكاديميين‬ ‫‪‬‬‫منذ‬ ‫أوائل‬ ‫سبعينيات‬ ‫القرن‬ ‫الماضي‬ ‫إلى‬‫كونھا ‬‫لغة‬ ‫وعملوا‬ ‫على‬ ‫استجالء‬ ‫قواعدھا‬ ‫كما‬ ‫اعتمدھا‬ ‫الكثير‬ ‫من‬‫الكتّاب ‬‬‫في‬ ‫كتاباتھم‪،‬‬ ‫غير‬ ‫أنّھم‬ ‫لم‬ ‫يختلفوا‬ ‫جميعا‬ ‫على‬ ‫ثراء‬ ‫ھذه‬ ‫اللّغة‬ ‫‪/‬‬‫اللّھجة‬‫وعلى‬ ‫حضور‬ ‫مؤ‬‫ثرات‬‫ و موروثات‬ ‫لغوية‬ ‫عديدة‬ ‫فيھا‬ .
Keywords: Linguistique – Djerba

الحركة العلمية في منطقة وادي ريغ من خلال كتاب طبقات المشايخ للدرجيني - بن عطيالله, عبد الرحمان (المعيار, 2026)

«Мягкая Сила» Как Главный Аспект Внешней Политики Султаната Оман - Л.с, Чикиева (Океанский менеджмент, 2026)
The article traces the multifaceted path of the Sultanate of Oman: it analyzes the evolution of the Sultanate's role: from a British possession focused on domestic politics and the resolution of internecine wars to an influential player in the region and a mediator in resolving conflicts on an international scale. The article shows how Oman combines a traditional but unique foreign policy with active participation in solving global problems, and neutral, as a peacemaker and mediator in terms of escalating conflicts.
Keywords: Oman – Histoire

العلاقات التجارية بين هولندا وعمان ١٦٤٥ - ١٧٥٧. - حسين, ماجد مزهر (مجلة مركز بابل للدراسات الانسانية, 2026)
Discover this 2026 paper in Journal of Babylon Center for Humanities Studies by ماجد مزهر حسين focusing on: NETHERLANDS; OMAN; MARITIME shipping; INTERNATIONAL alliances; COMMERCIAL markets; INTERNATIONAL economic relations; MARITIME history Abstract: Trade played a major role in the development of trade relations between the Netherlands and Oman, principally when the Netherlands was considered as one of the major maritime countries in the world in that time. So, it was in deep need to this commercial markets to sell its trade and Oman was considered as the most remarkable country in the Arabian Gulf region at that time. Also, it had significant control over the seas and rivers in the Arabian region . Oman’s control extended to many areas in East Africa. Therefore, the Netherlands found in Oman a strong ally and with this ally it can enter into an alliance, and the Omani markets would become the most important markets for selling Dutch products. Oman welcomed this alliance, through which it found an important way to stand up to the European countries and Persia . The Netherlands used trade as a means to gain a foothold in Oman, both to unload its goods and to secure access to the seas and rivers bordering Oman. The Dutch believed Omani markets were important for selling their merchandise, particularly from their Asian colonies. However, Omani markets were not as large as the Dutch had imagined, as they were not significant enough to purchase Dutch goods.

An early historic bleach-decorated carnelian bead from Sumhuram (Dhofar, Oman): Personal possession or traded commodity? - Frenez, Dennys; Lischi, Silvia (Archaeological Research in Asia, 2026)
This paper presents the integrated study of a distinctive bleach-decorated (bleached or etched) carnelian bead (S3074) discovered at the South Arabian port of Sumhuram (Dhofar, Sultanate of Oman), a Hadrami trading outpost active within regional and transoceanic trade networks between 100 BCE and 400 CE. Originating from a technology developed in the Greater Indus Valley during the 3rd millennium BCE, bleached carnelian beads remained markers of long-distance trade in the Early Historic and Medieval periods. Stylistic comparisons and SEM-based drilling diagnostics revealed that the Sumhuram specimen, the first securely identified example of this bead type in South-western Arabia, is consistent with production in north-western India. Its discovery in an urban context rather than a funerary assemblage raises interpretive questions about its circulation and meaning. While it may reflect structured trade flows linking Gujarat with South-eastern Arabia, the possibility that it was the personal possession of a South Asian individual temporarily residing in Sumhuram is equally plausible. This case ultimately exemplifies the entanglement of material culture, mobility, and identity in a cosmopolitan port city. Beyond economic exchange, the bead provides insight into personal histories and cross-cultural interactions across the Western Indian Ocean during the Late Iron Age.

سلطنة عُمان في ظل التحديات والمتغيرات السياسية 1976 -1980 - عباس, علي حمزة; محمد, حسين عبد الله (مجلة ابحاث کلیة التربیة الاساسیة, 2026)

Rive orientale de l'Arabie: hommes et espaces au début de l'islam / Moez Dridi. Éd. l'Harmattan, 2025 - Lochon, Christian (Mondes et Cultures : comptes rendus trimestriels des séances de l’Académie des sciences d’outre-mer, 2025)
Keywords: Recension

La necropoli dell’Antica Età del Bronzo di Halban (Governatorato di Al-Batinah Sud), Sultanato dell’Oman - Bortolini, Eugenio; Seghi, Francesca; Facciani, Sara; Bianchi, Vittoria; Brener, Elisa; Bernardini, Sara; Silvestrini, Sara; Frenez, Dennys; Urcia, Alberto; Vazzana, Antonino; Benazzi, Stefano (Ocnus, 2025)
The site of Halban, located 35 km to the west of the capital city Muscat (Sultanate of Oman), was first mentioned in 1998. The site comprises 33 well-preserved monumental stone funerary structures situated on a limestone terrace between the Al-Batinah coastal plain and the Al-Hajar Al-Gharbi mountains. Most of these tombs date back to the 3rd millennium BCE and are characterized by their substantial diameter, considerable remaining height, and noticeable variability in construction techniques and external polishing. This contribu- tion presents the preliminary results of the excavations carried out in 2023 and 2024, which reveal a complex palimpsest of continuity and reuse at a strategic location. This position enabled the connection of inland oases with coastal communities and allowed for the interception of major short- and long-distance trade routes during the 3rd millennium BCE.

Pedo-Archeo Heritage Sites in Northern Oman: from Traditional Soil-Sediment Materials in Building Engineering to Booming Tourism - Ismaily, Said al-; Mayhai, Ahmed al-; Kacimov, Anvar; Rawahy, Yousuf al-; Shibli, Abdullah al-; Mukhaini, Noof al-; Sabahi, Ashraf al-; Wahaibi, Maimuna al-; Naabi, Ishaq al-; Thuhli, Al Husain al-; Balushi, Salha al- (Geoheritage, 2026)
Soils in Oman are still out of the optics within geoheritage disciplines, absent from national conservation programs despite their significant yet intangible ecosystem services, including cultural, aesthetic, religious, and historical values important to Arab nations. While Oman’s geological assets are recognized, particularly among petroleum geologists, this paper addresses this lacuna by highlighting: a) the unique pedodiversity across Omani regions; b) historical use of soils and sediments (as components of e.g. mortar or plaster) in traditional structural, geotechnical, and domestic engineering during pre-industrial epochs; c) the rapidly growing international tourism and local recreational sectors attracted by ancient monuments and technologies, integrating Omani landscapes and geographical peculiarities (ophiolite outcrops, wadis, terraced orchards in arid/hyperarid climates); and d) educational dimensions of pedoheritage, including a pioneering survey assessing local perceptions of soils beyond agronomic value. Five northern Omani sites—Wadi Bani Kharus falaj (Al-Awabi), Misfat Al-Abrien village (Al-Hamra), Harat Al-Yemen (Izki), Nizwa Fort, and Bahla’s porcelain factory - were studied through satellite-photographic imaging and physicochemical characterization of geomaterials (soil, gravel, cobbles, boulders). These components form traditional structures and artifacts (falaj liners, adobe-sarooj walls, mud-bricks, pottery). Laboratory analyses indicated distinct material properties linked to each site's topography, geomorphology, pedology, and hydrology. This research emphasizes preservation, enhances touristic value, and underscores valuable lessons for modern engineering: rediscovering ancestral building techniques for sustainable, zero-electricity thermal insulation, erosion-resistant construction, and efficient water storage-distribution systems - practices essential in addressing environmental challenges posed by strong winds and sporadic flash floods.

Ethnobotanical survey of Hypolipidemic medicinal plants in Ghardaia Region, Algeria - Kedaid, Hafida; Toumi, Ikram; Kraimat, Mohamed; Mahamedi, Alla Eddine; Telli, Alia (Ethnobotany Research and Applications, 2026)
Background: Hyperlipidemia (HL) constitutes a significant risk factor for cardiovascular diseases. This lipid disorder has become a primary focus for researchers because of its high prevalence worldwide, prompting increased efforts to discover new treatment options originating from natural alternatives to synthetic medications that can have serious adverse effects. Ethnopharmacological and ethnobotanical approaches have played a key role in documenting and identifying medicinal and aromatic plants. This survey aims to document Algerian medicinal plants (MPs) reported by local populations in the Ghardaïa region (Southern Algeria) as effective for the management of HL.

Relieved or Deceived? The Reception of the Egyptian Invasion of 1875–1876 in the Sultanate of Zanzibar and Its Subsequent Interpretations - PaweŁczak, Marek (Journal of World History, 2025)
This article examines the East African experience of the 1875–1876 Egyptian invasion of part of the Sultanate of Zanzibar and its interpretation as preserved in written sources. The key part of this article's argument addresses important questions posed by global history, namely: what was the image of the modernizing world from its peripheries? How was the information upon which it was built spread, hierarchized, and interpreted?, The author analyzes the traces of the invasion left in Zanzibar's later historical memory, which he compares with the known facts concerning the course and reception of the Egyptian actions. The article strives to embed the conclusions thus reached in its diachronic analysis. It also uses explanatory models (referred to as conspiracy theories) to understand the population's political mood and its access to information about the international situation. The initial premise for creating conspiracy theories, the author argues, was the contradiction between the image of Egypt as a strong Muslim state and a potential anti-imperial ally, rooted in the minds of the Sultan of Zanzibar's Muslim subjects and in the practices of the occupying forces.

القوة البحرية العُمانية في عهد الإمام سيف بن سلطان اليعربي (1692–1711م) " دراسة في السياسة الخارجية وبناء النفوذ الإقليمي" - الهادي, حبيب بن مرهون بن سعيد (حوليات آداب عين شمس, 2025)
At the dawn of the modern era, the Islamic world faced an overwhelming wave of colonial expansion, as European powers sought to dominate vital maritime routes and commercial hubs across the East, aiming to control global trade and natural resources. The western Indian Ocean—comprising the coasts of the Arabian Gulf, the Arabian Peninsula, western India, and eastern Africa—became a major theatre of this imperial contest, as vast areas fell under Portuguese domination for more than a century. Yet, divine providence granted this region enlightened leadership embodied in the Imams of Oman from the Yaʿrubi dynasty, who confronted the colonial advance with a comprehensive liberation project that reshaped the geopolitical balance in the western Indian Ocean and inaugurated a new era of regional stability, prosperity, and sovereignty. This study examines Oman’s foreign policy during the reign of Imam Saif bin Sultan al-Yaʿrubi (1692–1711 CE) as a distinguished model of Islamic leadership that successfully employed naval and diplomatic power to achieve regional peace and security while consolidating Oman’s independence in the face of European expansionism. The research adopts a descriptive-analytical methodology, drawing upon historical documents, maps, and primary and secondary sources to uncover the intellectual and strategic foundations of Omani foreign policy during this pivotal period and to assess its political, military, and economic outcomes across the broader Indian Ocean region. The first section explores Imam Saif bin Sultan’s policy of consolidating security and promoting peace throughout the western Indian Ocean through a comprehensive strategic vision grounded in the unification of the Omani interior and the enhancement of the state’s maritime and commercial capabilities. The second section analyzes the outcomes of this policy, which combined firmness and pragmatism in confronting colonial powers, as the Imam pursued a systematic offensive strategy aimed at liberating Portuguese strongholds and securing international navigation and free trade. The study concludes that the era of Imam Saif bin Sultan marked a strategic turning point in Omani foreign policy, transforming the state from a defensive actor into a proactive regional power. His leadership institutionalized the principles of maritime sovereignty, preventive diplomacy, and regional balance in an era marked by intense global competition. Furthermore, this Omani experience provides valuable insights into the enduring concept of peace through strength and exemplifies an early form of ethical realism in Arab-Islamic political thought and practice. Keywords: Imam Saif bin Sultan al-Yaʿrubi, foreign policy, the Portuguese, western Indian Ocean, Omani naval power.

السياسة البريطانية ضد الحكم البوسعيدي في شرق افريقيا 1896 – 1888 - عبد, وليد كامل ابراىيم (مجلة مركز بابل للدراسات الانسانية, 2026)

Incensi omaniti - Mion, Giuliano (Rivista degli studi orientali, 2025)

تكييف اختبار المعالجة المورفولوجية للكلمة المكتوبة باللغة العربية لدى متعلمي السنة الأولى والثانية ابتدائي الناطقين باللغة الأمازيغية "المزابية. - سكوت, أحمد أوعيسي; قزادر, صليحة قلاب (التواصل, 2026)

The Making of a Client? The British Education of Sultan Qaboos Bin Said of Oman, 1954–64 - Power, Gerald (Diplomacy & Statecraft, 2026)
While the close relationship between the British state and Sultan Qaboos bin Said of Oman (reigned 1970–2020) is widely recognised in the scholarship, the present article explores an aspect of the relationship that has hitherto attracted limited attention: the British role in Qaboos’s education and development from the mid-1950s to the mid-1960s. Using a range of largely unexamined primary sources generated by the Arabian Department of the UK Foreign Office, it reveals what a ‘British education’ consisted of and implied in the case of Qaboos bid Said. It concludes that the British state understood the potential value of exerting an influence over the only son of Sultan Said bin Taymour, and strove to capitalise on its access to Qaboos during a formative period in his life. However, it is argued that the British state’s handling of Qaboos’s education reveals a lack of power, cohesion, and sometimes of interest. The article shows that the overwhelming influence over Qaboos’s education was his father, the sultan. At crucial moments, the Foreign Office failed to cooperate smoothly with other interested institutions, including the Shell oil company. Moreover, the Foreign Office’s commitment to the project of educating Qaboos oscillated in intensity and by the time Qaboos returned to Oman in 1964, British attitudes regarding their achievements with the would-be ruler were, at best, ambivalent.

Contribution à l’etude des modes d’usage des parcours de la région de Ghardaïa (Sahara septentrional algerien) - Senoussi, Abdelhakim; Bensemaoune, Youcef; Bouagga, Abdelhamid; Faradji, Khalil (Revue des bio ressources, 2025)

دوافع الفخر النرجسي وتجلياته في شعر سليمان النبهاني - الحوقاني, عيسى بن سعيد بن عيسى (مجلة الأندلس للعلوم الإنسانية والاجتماعية, 2025)
تتناول هذه الدراسة ظاهرة الفخر النرجسي في شعر سليمان بن سليمان بن مظفر النبهاني للوقوف على دوافعها وأسبابها، والكشف عن تجلياتها المختلفة، وإسهامها في توجيه إبداعه الشعري، وسعت الدراسة إلى استنطاق النصوص الشعرية وتتبع العوامل الخارجية التي أسهمت في إنتاجها، وتنبثق أهمية هذه الدراسة من كونها تتناول ظاهرة نفسية لم تسبق دراستها في شعر سليمان النبهاني بل لم تدرس. س- حسب اطلاعنا- في الشعر العماني عامة، ومما يزيد الموضوع جدة وطرافة أن هذا الشاعر أحد ملوك الدولة النبهانية التي حكمت عمان قرونا من الزمن، وخاض ملوكها صراعات كبيرة ضد خصومهم لتثبيت ملكهم. ولنا أن نتساءل عن دوافع الفخر النرجسي عند النبهاني، وعن تجلياته في نتاجه الشعري وللإجابة عن ذلك لجأت الدراسة إلى تتبع الفخر في شعره، واتكأت على تحليل النصوص الشعرية واستنطاقها، والوقوف على العوامل الخارجية المحيطة بالشاعر لحظة إبداعه الشعري، وتوسلت الدراسة المنهج النفسي مع الإفادة من نظريتي التلقي والتأويل. وقد اقتضت حيثيات الدراسة قسمتها إلى مقدمة وأربعة محاور: المحور الأول: دوافع الفخر النرجسي في شعر سليمان النبهاني المحور الثاني: نرجسية الفخر بأصالة العرق ووراثة الملك. المحور الثالث: نرجسية الفخر بتفخيم الذات واحتقار الآخر. المحور الرابع: نرجسية الفخر بادعاء التفرد. وقد خلصت الدراسة إلى أن أبرز دوافع الفخر النرجسي عند النبهاني تتمثل في اجتماع عراقة النسب ووراثة الملك، وكثرة المنازعين له في ملكه، بالإضافة إلى نشأته الملكية، وأسهمت قدراته الشعرية والسياسية والقتالية في تكريس النرجسية في شخصيته، وقد تجلى الفخر النرجسي في شعر النبهاني في مظاهر ثلاثة: أولها نرجسية الفخر بأصالة العرق ووراثة الملك، وثانيها الفخر بتفخيم الذات واحتقار الآخر، وآخرها الفخر بإدعاء التفرد.

موقف الإباضية من رؤية الله تعالى في الآخرة عرض ونقد - إبراهيم, محمد رشدي (مجلة كلية البنات الأزهرية بالعاشر من رمضان, 2025)

Animal Husbandry Among Mediaeval Agricultural People of Western and Middle Sudan (According to Arab Sources) - Lewicki, Tadeusz (Acta Ethnographica Hungarica, 1965)

‏ الفكر السياسي عند زعماء الإباضية في تأسيس الدول (129 – 145هـ) أبو عبيدة مسلم ‏بن أبي كريمة أنموذجا ‏ - الندابي, ناصر بن علي (المجلة العربية للتربية النوعية, 2026)
ركزت هذه الدراسة على الفكر السياسي الإباضي في تأسيس الدول، متخذة من إحدى الزعامات الإباضية نموذجا لذلك؛ كونه تمكن من تأسيس ثلاث إمامات إباضية في ثلاث دول مختلفة، وهو أبو عبيدة مسلم بن أبي كريمة التميمي في الفترة (129 – 145 هـ)، وتهدف الدراسة أولا التعريف بهذه الشخصية، وتبيان الأساليب التي استخدمها في إقامة الإمامات، نظرا لذلك الغموض الذي يكتنف هذه الإجراءات خاصة عند الكثير من الباحثين خارج حدود المناطق التي يقطنها الإباضية اليوم، والدراسة طرحت عدة أسئلة من أهمها: ما المنطلقات التي اعتمدها أبو عبيدة مسلم في تأسيس هذه الدول الثلاث؟ وما الخطوات الاستباقية التي سار عليها أبي عبيدة مسلم قبل إعلان الإمامة في الدول الثلاث؟ وما هيكلية الدولة الإدارية والسياسية في كل من الدول الثلاث وما أوجه الشبه والاختلاف؟ وخرجت الدراسة بعدة نتائج من أبرزها الإمكانيات العبقرية التي تمتع بها أبو عبيدة، ودقة الأساليب المستخدمة في تأسيس الدول التي كانت التجربة الأولى التي سارت عليها الدول الأخرى التي قامت فيما بعد.

Reading in the Visual Archive of the Zanzibar Revolution of 1964 - Ali, Amr Abdelhalem Ibrahem (Journal of the General Union of Arab Archaeologists, 2026)
[EN] The Zanzibar Revolution of 1964 was a major turning point in the history of the island, as it overthrew Arab rule in Zanzibar and established a new political system. However, the visual archive of the revolution has remained neglected in historical studies, despite its importance in revealing precise details about the events. Visual sources such as photographs and documentaries document the crucial moments of the revolution, including the takeover of government headquarters and Britain's refusal to support the Arabs in maintaining their power through forces stationed in Kenya. These sources reveal British policies that relied on the policy of “divide and rule” to stimulate ethnic division between Arabs and Africans, which helped ignite the revolution. The photographs also show the atrocities committed during the revolution, such as the massacres against the Arab population, which appear in the images of mass graves and corpses thrown in the streets and on the beaches. The photographs also show incidents of killing and the burning of Arab homes, reflecting the bloody nature of the events. In addition, visual analysis reveals how visual media were used to shape public opinion, with the revolution portrayed as an African liberation movement while Arab suffering was marginalized. It also shows Britain's role in holding the legislative elections that led to the outbreak of the revolution, and in uniting Zanzibar and Tanganyika to establish Tanzania away from the communist regime. The visual archive provides a new perspective on events, shedding light on Western political manipulation and the profound implications of the revolution [Ar] تَعُدُّ ثَوْرَةُ زَنْجْبَارِ 1964م نُقْطَةَ تَحَوُّلٍ كُبْرَى فِي تَارِيخِ الْجَزِيرَةِ، حَيْثُ أَطَاحَتْ بِالْحُكْمِ الْعَرَبِيِّ فِي زَنْجْبَارِ وَأَسَّسَتْ نِظَامًا سِيَاسِيًّا جَدِيدًا. وَمَعَ ذَٰلِكَ، ظَلَّ الأَرْشِيفُ البَصَرِيُّ لِلثَّوْرَةِ مُهْمَلًا فِي الدِّرَاسَاتِ التَّارِيخِيَّةِ، رَغْمَ أَهَمِّيَّتِهِ فِي كَشْفِ تَفَاصِيلٍ دَقِيقَةٍ عَنْ الْأَحْدَاثِ. وَتُوَثِّقُ الْمَصَادِرُ الْبَصَرِيَّةُ مِثْلَ الصُّوَرِ الْفُوتُوغْرَافِيَّةِ وَالْأَفْلَامِ الْوَثَائِقِيَّةِ اللَّحَظَاتِ الْحَاسِمَةِ لِلثَّوْرَةِ، بِمَا فِي ذَٰلِكَ السَّيْطَرَةَ عَلَى الْمَقَرَّاتِ الْحُكُومِيَّةِ وَرَفْضَ بَرِيطَانِيَا دَعْمَ الْعَرَبِ فِي الْحِفَاظِ عَلَى سُلْطَتِهِمْ عنْ طَرِيقِ القُوَّاتِ المُتَمَرْكِزَةِ فِي كِينْيَا . وَتَكْشِفُ هَذِهِ الْمَصَادِرُ عَنْ السِّيَاسَاتِ البَرِيطَانِيَّةِ الَّتِي اعْتَمَدَتْ عَلَى سِيَاسَةِ "فَرِّقْ تَسُدْ"، لِتَحْفِيزِ الْإِنْقِسَامِ الْعِرْقِيِّ بَيْنَ الْعَرَبِ وَالْأَفَارِقَةِ، مِمَّا سَاعَدَ فِي إِشْعَالِ الثَّوْرَةِ. كَمَا تَعْرِضُ الصُّوَرُ الْفَظَائِعَ الْمَرْتَكَبَةَ خِلَالَ الثَّوْرَةِ، مِثْلَ الْمَجَازِرِ ضِدَّ السُّكَّانِ الْعَرَبِ، الَّتِي تَظْهَرُ فِي صُورِ الْمَقَابِرِ الْجَمَاعِيَّةِ وَالْجُثَثِ الْمُلَقَّاةِ فِي الشَّوَارِعِ وَعَلَى الشَّوَاطِئِ. وَتُوَضِّحُ الصُّوَرُ أَيْضًا حَوَادِثَ الْقَتْلِ، وَإِحْرَاقِ الْمَنَازِلِ الْعَرَبِيَّةِ، مِمَّا يَعْكِسُ الطَّبِيعَةَ الدَّمَوِيَّةَ لِلْأَحْدَاثِ. وَبِالإِضَافَةِ إِلَى ذَٰلِكَ، يَكْشِفُ التَّحْلِيلُ البَصَرِيُّ كَيْفَ اسْتُخْدِمَتِ الْوَسَائِلُ الْبَصَرِيَّةُ لِتَشْكِيلِ الرَّأْيِ الْعَامِّ، حَيْثُ صُوِّرَتِ الثَّوْرَةُ كَحَرَاكٍ تَحْرِيرِيٍّ أَفْرِيقِيٍّ فِيمَا هُمِّشَتْ مَعَانَاةُ الْعَرَبِ. كَمَا يُظْهِرُ دَوْرُ بَرِيطَانِيَا فِي إِجْرَاءِ الْاِنتِخَابَاتِ التَّشْرِيعِيَّةِ الَّتِي قَادَتْ إِلَى اندِلاَعِ الثَّوْرَةِ، وَفِي تَوْحِيدِ زَنْجْبَارِ وَتَنْجَانِيكَا لِتَأْسِيسِ تَنْزَانِيَا بِعِيدًا عَنْ النِّظَامِ الشِّيُوعِيِّ. وَيُوَفِّرُ الأَرْشِيفُ البَصَرِيُّ رُؤْيَةً جَدِيدَةً لِلْأَحْدَاثِ، تَسْلِطُ الضَّوْءَ عَلَى التَّلَاعُبِ السِّيَاسِيِّ الْغَرْبِيِّ وَالتَّدَاعِيَاتِ الْعَمِيقَةِ لِلثَّوْرَةِ.

رسالتا الإمامِ راشد بن سعيد اليَحْمُديِّ العمانيِّ (445 هـ) في السِّياسة الشَّرْعية- دراسة نصية تداولية - لقم, أحمد علي (حولية کلية اللغة العربية بجرجا, 2025)
الملخصتتناول هذه الدراسةُ رسالتين في السياسة الشرعية للإمام راشد بن سعيد اليحمدي، أحد أعلام الفكر العُمَاني من منظورٍ لغويٍّ وتداوليٍّ وسيميائيٍّ؛ للكشف عن البنية اللغوية العميقة للخطاب، وتنبعُ أهميةُ البحث من سعيه إلى إحياء النصوص التراثية من داخل بنائها اللغوي، وإبرازِ ما تمتازُ به من تماسكٍ نصيٍّ، واتساقٍ دلاليٍّ، وقوّةٍ حجاجيّةٍ تستمدّ سلطانها من البناء اللغوي، والبرهان العقليِّ.وجاءت حدودُ البحث محصورةً في تحليل الجوانب اللغوية والأسلوبية للرسالتين دون التوسّع في الجانب التاريخي أو الفقهي، واقتضى موضوع البحث أن يقع في تمهيد، وثلاثة مباحث، وخاتمة:-المبحث الأول: التحليل التداولي للرسالتين. المبحث الثاني: الإطار النظري لسيميائية العلامة الإعرابية.المبحث الثالث: سيميائية العلامة الإعرابية في الرسالتين. ثم خاتمة البحث، وفيها أهم النتائج والتوصيات.وقد اعتمدت الدراسةُ منهجًا تحليليًّا مركّبًا يجمعُ بين ثلاثةِ محاورَ متكاملةٍ: التحليل النصيّ لبيانِ علاقات التماسك والانسجام، والتحليل التداوليّ للكشف عن المقاصد الخطابية ووظائفها الإنجازية، والتحليل السيميائيّ لرصدِ العلامات الإعرابية والرمزية في سياقها المقصديّ.وقد أفضت النتائجُ إلى أنّ الخطابَ السياسيَّ عند الإمامِ راشدٍ يتّسمُ بتركيبٍ لغويٍّ رصينٍ يستندُ إلى التلاحمِ النحويِّ والدلالةِ المقصديّة، مما أضفى على النصّ قوّةً بيانيةً وسلطةً شرعيةً حملت المخاطبَ على الامتثال والإذعان، كما كشفت الدراسةُ عن إسهام العلاماتِ الإعرابيةَ في توليدِ دلالاتٍ تداوليّةٍ وسياقيةٍ تتجاوزُ الوظيفةَ النحويةَ الظاهرة.وتوصي الدراسةُ بضرورةِ الإفادةِ من المناهجِ اللسانيةِ الحديثةِ في قراءةِ النصوصِ التراثيةِ قراءةً علميةً تُبرزُ ثراءها الدلاليَّ والبيانيَّ، وتُعيدُ وصلَ التراثِ بآفاقِ الدرسِ اللغويِّ المعاصر.
The Two Treatises of Imam Rashid bin Saeed Al-Yahmadi Al-Omani (445 AH) on Islamic Politics - A Textual and Pragmatic Study

دور أعلام الإباضیة في نشر الوعي في مساجد وادي میزاب: الشیخ إبراھیم بیوض نموذج - سنوسي, حسان; بوزید, عبد الحلیم (مجلة الإحیاء, 2026)

مسلك الشراء عند الإباضيَّة وأثره في الجماعات الإسلاميَّة المعاصرة عرض ودراسة - السحيمي, سليمان بن سالم (مجلة کلية الدراسات الإسلامية للبنين بأسوان, 2025)
اشتمل البحث على تعريف الإباضية وأهم عقائدها بإيجاز، والمراد بمسالك الدين؛ وهي الطرق التي يتوصل بها لإنفاذ الأحكام الشرعية والإمامة عند الإباضية، وهي أربعة: الظهور، والدفاع، والشراء، والكتمان، مع بيان المراد بمسلك الشراء ومنزلته وشروطه وأهدافه ومهامه وحقيقته المتمثلة في الثورة على الحاكم؛ لمواجهة الانحراف، ونقد الفساد، والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر بالقوة والعنف، فوجدت الجماعات الإسلامية المعاصرة مندوحة في الشراء؛ إذ الثورة والعنف منهجًا وسلوكًا لها، وكان الجامع بينهما التضحية والفداء ووحدة الهدف، وقد تجلى ذلك في المشابهة من حيث وجود: عدد، وبيعة، وأهداف، كما سوغ الشراء للبعض بالقيام بالعمليات الفدائية لسوء الفهم والخلل في الاستدلال. وختم البحث بمناقشة أدلة الشراء، ومسلك الجماعات وبيان مناقضته لما جاءت به الشريعة من وجوب الصبر على جور الأئمة، وترك قتالهم والخروج عليهم، وما يترتب على ذلك من مفاسد وفتن.

Klasik Dönem İbâdî Fıkıh Literatürü - Göksün, Ahmet Faruk (BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2022)
İslam tarihinde ortaya çıkan ilk mezheplerden birisi olan İbâdiyye mezhebi, ılımlı görüşleri dolayısıyla kısa zamanda diğer Hâricî fırkalardan ayrılmış ve günümüze kadar yaşamaya devam etmiştir. İtikâdî olduğu kadar fıkhî bir boyuta da sahip olan mezhep, hareketin fikrî kurucusu sayılan Câbir b. Zeyd (öl. 93) döneminden itibaren oluşmaya başlamış olan geniş bir fıkıh literatürüne sahiptir. Bu literatür günümüzde dahi devam etmektedir. Bu makalede İbâdî fıkhının kuruluş ve teşekkül dönemi olarak nitelendirilebilecek dönemlerde yaşamış İbâdî fukaha ve onların kaleme aldıkları fıkıh eserleri ele alınacaktır. Çalışmayı özgün kılan ise ülkemizde çok kısıtlı miktarda yapılmış olan İbâdî fıkhına yönelik çalışmaların dahi hiç temas etmediği bir nokta olan İbâdî fıkıh literatürünü incelemesidir. Nitekim ülkemizde İbâdî fıkhına yönelik yapılan çalışmalar ya fıkıh usulü ya da füru fıkıh üzerinden bu mezhebi incelemiş, literatürüne ise değinmemiştir. Sürekli itikadi yönüyle ön plana çıkan İbâdiyye mezhebinin fıkhî bir yönünün de olduğunu ve azımsanmayacak derecede bir fıkıh literatürünün bulunduğunu göstermek bu çalışmanın amaçlarındandır. Bu amaçla makalede mezhebin kuruluş dönemi ve hicrî altıncı asrın yarısında sonlanan teşekkül dönemini kapsayan süreçteki İbâdî fıkıh literatürüne temas edilecek ve bu dönemlere yönelik değerlendirmelere yer verilecektir. Ülkemizde bu alanda bir çalışma olmadığı gibi çalışmada zikredilen İbâdî fıkıh eserlerinin bir kısmı ülkemizde ulaşılabilir durumda değildir. Bu da çalışmanın önemini artırmaktadır.

المذاهب الإسلامية في الإيالة التونسية وعلاقتها بالسلطة العثمانية خلال القرن 16م - Şerifoğlu, Metin (Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 2022)
يتناول هذا البحث مسألة المذاهب الإسلامية في البلاد التونسية وعلاقتها بالدولة العثمانية خلال القرن 16م. ذلك أن المسألة المذهبية عريقة في البلاد التونسية. حيث عرفت تونس عبر تاريخها الإسلامي العديد من المذاهب الإسلامية، منها السنة والشيعة والخوارج. وقد ارتبط انتشار هذه المذاهب بالتطورات السياسية التي شهدتها تونس من الفتح الإسلامي إلى حدود العهد العثماني. كما ظلت في تونس ثلاثة مذاهب إلى يومنا هذا، وهي المالكية والحنفية والإباضية. أما بقية المذاهب فلم يعد لها وجود يذكر. وقد بقي المذهب المالكي أكثر انتشارا في تونس وفي شمال إفريقيا. وعندما دخلت تونس تحت الحكم العثماني عاد المذهب الحنفي إلى الانتشار من جديد، وأصبح المذهب الرسمي للدولة. وقد انتهج العثمانيون سياسة متسامحة مع كل المذاهب في تونس. وسنقوم في هذا البحث بتحليل ثلاثة مباحث هي: أولا أهم المذاهب الإسلامية التي وجدت في تونس قبل الدخول العثماني، ثانيا الدخول العثماني إلى تونس وانعكاساته على الخارطة المذهبية فيها، ثالثا المؤسسات التي أقامها العثمانيون في تونس ودور المذاهب الدينية فيها

Harici Anlayışta Birlikte Yaşama ve İbadi Alim Es-Siyabi’nin Bakışı - Kıyıcı, Burhaneddin (Genç Mütefekkirler Dergisi, 2022)
Hâricilerin ortaya çıkma süreçlerinde insanlar arasında ve toplumda bir ötekileştirme olduğu apaçıktır. Bedevî yaşam tarzlarına çok sıkı bağlı olan Hâriciler, kendilerini korumaya almaları nedeniyle İslâm toplumuna uymak ve birlikte yaşamak yerine, toplumdan uzaklaşarak insanları kategorize etmiş, ferdi ve toplumu tanımlamaya çalışarak ayrışmışlardır. Bu çıkmazı gören İbâdîler her ne kadar ılımlı bir tavır alma gayretine girseler de temelde ki hâricî ruhu pek aşamamışlardır. Büyük günâh işleyenler hakkındaki sert tutumdan biraz daha yumuşak tutuma yönelseler de kendi toplumlarını korumayı bir imân esası olarak ele almışlardır. Kitmân, tevellâ ve teberrî kavramları çerçevesinde kapalı bir toplumsal yapı oluşturmuşlardır. Bundan dolayı hala diğer Müslümân toplumlarla açık irtibata girmemektedirler. Bu ilkeler altında bulunmakla birlikte es-Siyâbî’nin hürriyetlere saygılı davranmak ve farklı görüşleri kıyaslayarak onların en güzelini seçip uymak için dinlemek, zorbalıktan kaçınmak, bilgi edinmede, fikirlerin değiştirilmesinde toplumsal ve insani konularda işbirliğine ihtimam göstermek, farklı görüşleri kıyaslayarak onların en güzelini seçip uymak, gönüllere seslenme ve bir başka insana öfkeyi çirkin görmekle birlik olmayı ahlâkî bir ihtiyaç görmesi özünde büyük bir değişimi göstermektedir. Kapalı bir toplum olmanın yanı sıra toplumsal yapıyı korumak için çok sert kurallar uygulayan bir toplum ve inancın bu değişimi yakalama çabası önem arz etmektedir. Bu bakış açısı geçmişi değerlendirmeyi de yumuşatmış ve günümüzde diğer toplumlarla kendi ilkelerini ve değerlerini hassasiyetle koruyarak yakınlaşmayı sağlayabilme ümidini artırmıştır. Mezhepleri farklı olsa da her müslümânın cenazesinin kılınmasını caiz görmek ve ehli kıbleden hiçbir kimsenin lanetlenmesini helâl ve câiz görmemek, Allah’ı birleyenin kanı, malı ve ırzına saldırıyı haram kabul ederek Allah tüm Müslümânlar arasında kardeşlik ve yardımlaşmayı zorunlu yapmasını esas kabul etmek çıkış noktasından günümüze yansıyan değişimi göstermektedir. es-Siyâbî’nin ilkeler geliştirmesi hem Müslümân toplumlarla hem de dünya halklarıyla birlikte yaşama için niyet ve çabalarının olduğunu göstermektedir. es-Siyâbî’nin ehl-i kıbleden hiçbir kimsenin lanetlenmesini helâl ve câiz görmemesi bunun en kuvvetli işaretidir.

İbâdîlikte Sivil Yönetim Teşkilatı: Azzâbe - Benras, Mahmoud (Rusuh Uşak Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 2022)
İbâdiyye, hicri birinci yüzyıla kadar dayanan ve Büyük Fitne Olayları diye bilinen hadiseden sonra ortaya çıkan siyasi-itikadi bir gruptur. Bu grup ilk dönemde Muhakkime-i Ula grubunun içerisinde yer alırken zamanla siyasi ve düşünce yapısı itibariyle onlardan ayrıldı. Diğer Haricî gruplar erken dönemden itibaren tarih sahnesinden silinmelerine rağmen İbâdîler bugüne kadar varlıklarını sürdürmeyi başarmışlardır. Ancak hâlâ birçok araştırmacı, İbâdîlerin Haricilerin bir kolu olarak varlıklarını sürdürdüklerini ifade veya ima eden yazılar kaleme almaktadır. Bu makalede İbâdîler tarafından ortaya atılan ve bir sosyal ve idari yapı olarak geliştirdikleri yönetim sistemini incelemeye çalışacağız. Bu sistemde, bir imamın, kralın veya bireysel bir kişinin yönettiği bir sistem değil, idarenin bir grubun elinde olduğu yönetim şekli işlemektedir. Bu sistemin adı Azzâbe sistemidir. Özellikle Kuzey Afrika'da devlet başkanı açısından zuhûr (açık imamet), kitman (gizli imamet), savunma ve şira' şeklinde dört yönetim şekli mevcutken mezhebin yani yönetilenlerin yönetilmesi ayrı bir nizamla yapılandırılmıştır. Azzâbe denilen bu sistem alışılmışın dışında bir yönetim şekli olup, Kuzey Afrika bölgesindeki İbâdi varlığını bugüne kadar sürdüren ana unsurlardan birisidir.

İbâdî Düşüncede Kur’ân’ın Yaratılmışlığı Meselesi - Yoldaş, Mehmet Hanifi; Kubat, Mehmet; Çakmak, Fevzi (İslami İlimler Dergisi, 2023)
Mu‘tezile Kur’an’ın yaratılmış olduğu fikrini ilk kabul eden mezhep olmakla birlikte halku’l-Kur’an’a kâil olan yegâne mezhep değildir. Hâricî bir fırka sayılan ve bedevî kökene dayanan İbâdiyye mezhebi de Kur’an’ın yaratılmış olduğu fikrini benimsemiştir. İbâdiyye mensupları, tevhit esası görüşlerinin bir neticesi olarak, Kur’an’ın yaratılmış olduğunu kabul etmişlerdir. Mezhep içerisinde bu konuda farklı düşünceler dile getirilse de İbâdî âlimlerin kahir ekseriyeti, Kur’an’ın kadîm değil hâdis olduğuna inanmışlardır. Bu çalışma, İslâm tarihinin erken dönemlerinde siyasi malzeme konusu yapılarak politik istismara uğrayan ve Mihne hadisesinin yaşanmasına neden olan halku’l-Kur’an meselesini İbâdiyye perspektifinden irdelemeyi hedeflemektedir. Bu bağlamda meselenin İbâdî âlimler tarafından hangi esaslar çerçevesinde temellendirildiği ve konunun delillendirme yöntemleri çeşitli açılardan ele alınıp incelenecektir.

İbâzî/Rüstemî Devleti̇’nde Arapçanin Di̇n Di̇li̇ Olarak Öne Çikmasi - Yılmaz, Ali; Benras, Mahmoud (Baberti, 2023)
Hz. Ömer zamanında başlayan Arap yarımadası dışındaki fetihler, Müslümanların diğer ırk ve milletlerle tanışmasını sağlamıştır. Onun zamanında İran, Anadolu ve Afrika İslâm’la tanışmış ve aynı dilleri konuşmadıkları hâlde fetih hareketleri başarı ile devam etmiştir. Fetihlerle birlikte hem yeni Müslüman olan milletler hem de Arapların kendi aralarında bazı fikri ayrılıklar başlamıştır. İslam toplumunda oluşan bazı muhalif gruplar, Emevî Devleti zamanında biraz daha toparlanarak mevcut siteme karşı ciddi muhalefet oluşturmuş, merkezden uzak topraklarda taban bulmaya çalışmışlardır. Oluşan bu muhalif gruplardan birisi de Hâricîlerden ayrılan İbâzîlerdir. Bu muhalefet grubunun lideri Abdurrahman b. Rüstem, Kuzey Afrika’da ilk bağımsız Hâricî/İbâzî Devleti’ni kurup imam olarak seçilmiştir. Yeni devletin kurulduğu coğrafyada demografi Berberî ağırlıklı olmasına rağmen onları Arapça okuyup yazmaya zorlamamakla birlikte inandıkları dinin dili Arapça olmasından dolayı toplumda tebliğ dili Berberîce, idarenin resmî dili de Arapça olarak seçilmiştir. Devletin imamı İbn Rüstem, ana dili olan Farsçayı neredeyse hiç gündeme getirmemiştir. Kurucu imam, Fars asıllı olmasına rağmen demografik yapıyı göz önüne alan başlangıçta Rüstemî idarecileri Berberîceyi resmi dil yapıp yeni maceralara sapmadan İslam’ın temel kaynaklarının da dili olan Arapçayı merkeze alarak orta bir yol tercih etmiştir. Berberîler devletin bu yaklaşımıyla Arapçayı içselleştirmelerine ve bazı ortak kelimeler kullanılarak Rüstemîlik şuurunu ön plana alarak bir asrı aşkın süreçte dilsel herhangi bir sorun yaşamamışlardır.

Tefsirde Mezhepsel Tercihlerin İşlenmesi: Saîd b. Ahmed el-Kindî’nin İbâzî Tefsiri - Ağırkaya, Güven (İslam Araştırmaları Dergisi, 2023)
Arap yarımadasının güneydoğusunda yer alan Uman’ın İslamiyet ile tanışması Hz. Peygamber döneminde başlamıştır. Bölge, ilk asırlardan itibaren İbâzîliğin en önemli merkezlerinden biri olmuştur. Mezkûr mezhep zamanla farklı bölgelere yayılmış ve günümüze kadar gelmiştir. Söz konusu bölgede asırlarca varlığını korumayı başaran İbâzîlik, günümüzde Uman’ın resmî olarak desteklediği bir hüviyete sahiptir. İbâzîler tarih boyunca azınlıkta kalmış ama İbâzî toplumunun ihtiyaçlarını giderecek entelektüel bir literatür oluşturmayı başarmıştır. Bu literatürde tefsir çalışmalarının diğer alanlara kıyasla daha zayıf bir halka oluşturduğu söylenebilir. İbâzîler’e göre Uman’da tespit edilmiş, İbâzî bir müellifin yazdığı ilk tam tefsir, Saîd b. Ahmed el-Kindî’ye (ö. 1207/1792) aittir. Kindî’nin söz konusu tefsiri kısa ve özlü bir tefsir olup kendi dönemindeki İbâzî tefsir yaklaşımını tespit etme açısından önem arzetmektedir. Müfessir bu tefsirinde İbâzî din anlayışını esas almakla beraber diğer mezheplerin kaynaklarını da kullanmış ve mezhepler arası polemiklerden uzak durmaya çalışmıştır. Eserin önemli özelliklerinden biri, İbâzî olmayan kaynaklardan yapılan iktibasların mezhep esaslarına uygun hale getirilerek aktarılmasıdır. Bu araştırmada Kindî’nin tefsiri esas alınarak, dönemindeki İbâzî tefsir anlayışı, gerektiğinde farklı mezheplere ait çalışmalarla mukayese edilerek incelenmiştir.

فهم رؤية الله للإباضية في خاصّ قلهاتي - Şaşa, Mehmet (Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2023)
تعتبر رؤية الله ، وهي قضية مهمة من حيث الفصل المعرفي والمنهجي ، على الرغم من أنها ثانوية من حيث مبادئ الإيمان في الفكر اللاهوتي ، من القضايا التي تختلف فيها مذاهب الاعتقادية. في هذه الدراسة ، يتم عرض آراء الإباضيّة حول رؤية الله على محور القلهاتي ، مما يساهم في تطوير الفكر الإباضي وتنظيمه. بالإضافة إلى ذلك ، فإن الحجج العقلية والنقلية واللغوية التي طرحها لتبرير فكره في الموضوع قد تم تحديدها وذكرها. الهدف من هذه الدراسة ليس تأسيس منظور جديد ، ولكن الوصول إلى نتائج علمية عن طريق تحليل منهجي في ضوء البيانات. وبهذه الطريقة ، سيتم الكشف عن أفكار الإباضية حول "رؤية الله" والأدلة التي استدلوا بها في ضوء المعطيات الملموسة. في هذا البحث ، تم اعتبار " الكشف في البيان " ، وهو الكتاب الوحيد للقلهاتي الذي عثر عليه حتى يومنا هذا مصدرا رئيسيا ، بينما تم اعتبار الدراسات المعاصرة حول الموضوع المعني مصدرًا ثانويًا. في نهاية هذه الدراسة ، اتضح أن الإباضيّة -حسب رأي القلهاتي -يعتقدون أنه لا يمكن رؤية الله ، وأن القلهاتي أوّلَ الأدلة النقلية في رؤية الله تأويلا مختلفا. وقد لوحظ بأنه أثناء الدفاع عن رأيه هذا، قصد تنزيه الله سبحانه تعالى عن الجسم والجهة، الأمر الذي حداه إلى القول بأن الله ليس جسما ولا يتقيد بجهة معينة.

Hâricî/İbâdîlerin Hilâfet ve Hakem Söylemleriyle İmtihanı ve Hâricî Paradigmanın İflası - Yılmaz, Ali; Göl, Yavuz Selim (Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 2024)
Sıffîn Savaşı Hz. Ali lehine sona erecekken tarihte Hâricîler olarak bilinen ve çoğu Temîm Kabilesi’nden olan bir grup, Muâviye taraftarlarının hakem önerisine itiraz etmiş ve her iki tarafı da tekfir ederek onlardan ayrılmışlardır. Bu ayrışmanın devamında Hâricîler, halifeliğin Kureyşliliği ve seçimi ile ilgili farklı bir yaklaşım ortaya koymuşlardır. Birçok baskı ve mağlubiyetler yaşamalarına rağmen Abbâsî Devleti’nin hâkim olamadığı Kuzey Afrika’da 160/777 yılında Rüstemî Devleti diye bilinen bağımsız bir devlet kurmuşlardır. Müslüman coğrafyada uygulanan halifeliğin Kureyşliliği ve verasetle intikaline karşı çıkmalarına rağmen İbâdî/Rüstemî Devleti’nin ilk imâmı Abdurrahman b. Rüstem’den, devletin Fâtımîler tarafından yıkılmasına kadar görev yapan tüm imâmlarının -Kureyş’in dışından olsalar bile- aynı aileden olmaları ve imâmetin babadan oğula geçmesi, onların iddialarının arkasında duramadıklarını göstermektedir. Aynı şekilde içerisinde bulunulan şartlar kendilerini mecbur bıraktığından ayrılışlarının temel sebebi olan hakem olayında ve imâmet konusunda oluşturdukları paradigmalardan vazgeçmek zorunda kalmışlardır. Bu çalışmada Hâricîliğin üzerine bina edildiği tahkim ve hilâfet/imâmet konusunda oluşturdukları paradigmanın 2/8. asırdaki iflası üzerine bir değerlendirme yapılacaktır. Hâricîliğin ayrışan kolları arasında bazı nüanslar olsa bile değerlendirmeyi daha genel anlamda Hâricîlik üzerine oturtacağımızı da belirtmek isteriz. Çalışmamızda kısaca Hâricîliğin doğuşu ayrılıklarına temel teşkil eden unsurları ve İbâdî Rüstemî Devleti özelinde söylemlerinden rücu etmeleri üzerinde durulacaktır.

Hicrî 4. Asırdan Günümüze İbâzî Hadis Edebiyatı - Karaaslan, Adem; Yılmaz, Hayati (Bilimname, 2024)
Bu makalede İslamî ilimlerde çok bilinmeyen bir alan olarak hicrî 1. asırda Hâricîliğin bir kolu olarak Basra’da ortaya çıkan İbâzîyye mezhebi alimlerince hadis sahasında ortaya konulan çalışmalar değerlendirilmiştir. Herhangi bir bölgesel kısıtlamaya gidilmeksizin İbâzîler tarafından hicrî 4. asırdan günümüze kadar telif edilen hadis eserleri konu edilmiştir. Hadis eserlerinin tespitinde gerek İbâzî eserlerin pdf’lerinin yer aldığı internet siteleri gerekse İbâzî edebiyatına dair yazılan genel çalışmalar taranmış ve hadis eserleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu araştırmalar neticesinde az sayıda esere ulaşılmıştır. Daha fazla esere ulaşabilmek adına Uman’a ilmî bir seyahat gerçekleştirilmiş ve başkent Maskat’da bulunan ve şer‘î ilimlere dair en büyük kütüphaneyi bünyesinde bulunduran İslâmî İlimler Fakültesinde üç ay süreyle araştırmalar yapılmıştır. İbâzî hadis literatürünü topluca görmek amacıyla çalışmada bilimsel kitap çalışmaları ile akademik tezler tanıtılmaya çalışılmış bunların dışında kalan makale, tebliğ, bitirme ödevi ve ders kitabı türünden çalışmalara yer verilmemiştir. Değerlendirilen eserler hakkında detaylı bilgiler vermekten çok genel muhtevayı yansıtmakla yetinilmiş bazı eserlerde de sadece künye bilgileri verilmiştir. Böylece bu alanda yeni çalışmalar yapılmasına zemin oluşturulmaya çalışılmıştır. Yapılan bu çalışmayla önceki dönemlerde oldukça az olan İbâzî hadis eserlerinin sayısında son dönemle birlikte önemli bir artışın yaşandığı görülmüştür. Bu artışa son dönemin önde gelen iki önemli İbâzî âlimi Nureddin es-Sâlimî ve Ettafeyyiş’nin çalışmaları öncülük etmiş, akademik çalışmalar ise hız kazandırmıştır.

Cumhuriyet Dönemi İbâzîlik Çalışmalarının İslâm Mezhepleri Tarihi Açısından Değerlendirilmesi - Aydın, Nebiye (Kader, 2024)
İlk dönem İslâm fırkalarından biri olan İbâziyye, Türkiye’de İslâm mezhepleri tarihi başta olmak üzere kelâm, hadis, tefsir, fıkıh gibi bilim dalları kapsamında incelenmiş ve önemli akademik araştırmalara konu olmuştur. Cumhuriyet döneminde İbâziyye fırkasına dair yapılan akademik araştırmalar bilhassa yirmi birinci yüzyılda hızlı bir artış göstermiştir. Bu çalışmada İslâm mezhepleri tarihi alanı başta olmak üzere İslâmî ilimlerde İbâzîlik üzerine yazılan kitap, lisansüstü tez, makale ve bildirilerin bir bibliyografyası hazırlanmış ve Cumhuriyet döneminde İbâziyye araştırmalarının tarihi seyri incelenmiştir. İslâm mezhepleri tarihi bilim dalında İbâzîlik üzerine yapılan çalışmalarda iki temel yaklaşımın benimsendiği görülmüştür. Birinci yaklaşıma göre, Sünnî bakış açısıyla geleneksel mezhepler tarihi kaynakları esas alınarak, İbâziyye Hâricîlerin devamı olarak kabul edilmiştir. Bununla birlikte İbâzîlerin bu konudaki itirazları göz ardı edilmiştir. İkinci yaklaşıma göre ise, Sünnî kaynakların yanında İbâzî kaynaklar da esas alınarak fırka anlaşılmaya çalışılmıştır. Burada müellifler İbâziyye’yi kendi kaynakları üzerinden tanımlayarak, Hâriciyye’den bağımsız bir mezhep olarak değerlendirmişlerdir. İbâziyye’nin Hâricî düşünce yapısından farklılaşan yaklaşımları nedeniyle onlardan ayrılarak, günümüze kadar ulaşmayı başardığını vurgulamışlardır. Mezheplere ilişkin yapılan araştırmalarda objektif veriler ortaya koymak için kaynakların karşılaştırmalı olarak ele alınması gerekmektedir. Aksi hâlde yapılan çalışmalar, doğru verileri yansıtmak yerine sonuçları bilimsellikten uzak, tek taraflı bakış açısının ürünü olarak kalmaktadır. Bu sebeple fırkalar incelenirken, kendi kaynaklarındaki tanımlamalarına da yer verilmelidir. Ancak İbâziyye fırkasına ilişkin kaynakların birçoğunun günümüze kadar ulaşmamış olması yahut siyasî, itikadî, fıkhî görüşlerinin yeterince tanınmamış olması gibi nedenler; İbâziyye’nin gerçekte olandan farklı bir zeminde, yanlış bilgiler üzerinden tanınmasına sebebiyet vermiştir. Bunun yanı sıra mezheplerin, teşekkül sürecinin ardından sistematik hâle gelmesine kadar ki dönemde dinamik yapıda olmaları da göz ardı edilmemesi gereken bir diğer husustur. Bu bağlamda araştırmacılar İbâziyye mezhebinin ortaya çıkışından sistematikleşmesine değin oluşturduğu kendine has görüşleri açıklığa kavuştururken, birincil kaynaklar üzerinden mukayeseli okumalar yaparak, bütüncül olarak analiz etmeleri gerekmektedir. Çalışmamızda Cumhuriyetin ilk yıllarından günümüze kadar İbâzîlik üzerine yapılan araştırmaların bir bibliyografyasını sunduk ve yukarıda belirtilen yaklaşım biçimlerini analiz ettik. Bu kapsamda İslâmî ilimler literatüründe İbâziyye fırkasına ilişkin veriler sunan araştırmacıların konuya dair yaklaşımlarını literatür taraması sonucunda tespit ederek kronolojik olarak sıraladık. Araştırmamız neticesinde, İbâzîlerin kendi kaynaklarını temel alan özgün akademik çalışmaların uzun süre sınırlı kaldığı ve sayıca az olduğu ancak son yıllarda bu alandaki araştırmaların belirgin bir artış gösterdiği sonucuna ulaştık. Bu araştırmaların ivme kazanmasına yönelik çözüm önerilerinde bulunarak İbâziyye ile ilgili çalışmaların daha ileri bir noktaya taşınmasının gerekliliğini ortaya koyduk.

Makâlât Yazarı Ebû ʿAmr Osman b. Halîfe es-Sûfî ve Muhaliflere Karşı Tutumu - Benras, Mahmoud (e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, 2024)
Bu makalede İbâdî ekolünün önemli isimlerinden biri olan Ebû ʿAmr Osman bin Halîfe el-Mâregnî es-Sûfî'nin (VI. yy./XII. yy.) muhaliflere karşı tutumu ele alınmıştır. Kendi döneminin en önemli İbâdî bilgini kabul edilen es-Sûfî, İbâdî doktrinin Kuzey Afrika’da ilmi açıdan geliştiği dönem olan hicri altıncı yüzyılda yaşamıştır. Kendisine veya eserlerine yapılan atıflar ve eserlerinden yapılan aktarımların çokluğu bu durumu teyit etmektedir. Öte yandan diğer yazılı İbâdî mirasın çoğunluğunda olduğu gibi, onun eserlerine de henüz ulaşılabilmiş ve yakın tarihlerde ancak bir kısmı ilim dünyasının hizmetine sunulabilmiştir. Yazarın henüz tahkiki yapılmamış veya basılmamış birden çok eseri mevcuttur. Bu araştırmanın ana kaynaklarından olan, yazara ait Risâletü'l-firak, es-Sü’âlât, ve bu eserlerin şerhlerinin çoğunluğu henüz yazma haldedirler. es-Sûfî, İbâdiyye’den makâlât türü eser yazan ve İbâdî bilginlere hitap ettiği bilinen kökenli tek yazardır. Yazarın Hâricî-İbâdî literatüre vakıf olması ve eserler telif etmesi bu iki mezhebin ilmi terminolojisinin teşkili ve sonraki nesillere aktarılmasında yazara referans bir konum vermiştir. Günümüze ulaşan Îbâdî kitabiyyatın ortak İslamî ilimler havuzunda anlaşılabilir bir seviyeye ulaşmasında yazar önemli bir konuma sahiptir. Bu makalede es-Sûfî’nin, İbâdî bir bilgin olması sebebiyle İbâdiyye içerisindeki farklı görüşlerle, muhalif mezhep ve akımlara yönelik tutumu araştırılıp ortaya konulmuştur.

İbâdiyye’nin Hz. Ali Dönemi Olaylarına Dair Eleştiri ve Görüşleri - Yoldaş, Mehmet Hanifi; Kubat, Mehmet (Genç Mütefekkirler Dergisi, 2025)
İbâdiyye, İslam tarihi içerisinde erken sayılabilecek bir dönemde teşekkül eden ilk İslam mezheplerindendir. Hz. Ali dönemi siyasî olayları sonucu ortaya çıkan Muhakkime-i Ulâ’nın devamı olarak kendilerini nitelendiren İbâdîler, Basra şehrinin politize olmuş ortamında mezhepleşme sürecini devam ettirmişlerdir. Dönemin siyasi olayları ve bu olaylarla nedeniyle tartışılan dini konular İslam toplumunun öncelikli gündem maddelerini başında gelmektedir. İbâdî toplumu da Basra şehrini ve içinde yaşadıkları toplumun siyasi ve dini atmosferi gereği birçok konu hakkında görüş ve eleştiriler ortaya koymuştur. Bu konuların başında Hz. Ali dönemi olayları ve bu olaylar nedeniyle tartışılan dinî meseleler gelmektedir. İbâdiyye, Ehl-i sünnet’e göre Hz. Ali dönemi olaylarını farklı zaviyeden değerlendirmekte ve bazı olaylarda Hz. Ali’nin haklı bazı olaylarda ise haksız olduğunu dile getirmektedir. İslam tarihinde yaşanmış ve kendisinden sonra tarihin akışına yön vermiş olan Hz. Ali dönemi olaylarına dair İbâdîlerin görüş ve eleştirilerini incelemek İbâdiyye mezhebini tanıma ve anlama adına önem kesp etmektedir.

İbâdî Usûlcülere Göre Râvi Sayısı Bakımından Hadisler -Vercelânî Örneği- - Kaya, Mehmed Sıddık; Agitoğlu, Nurullah (Bitlis İlahiyat Dergisi, 2025)
Hz. Peygamber’in vefatından sonra, ilk iki halife dönemi ve Hz. Osman’ın halifeliğinin ilk döneminde birlik ve beraberlik içinde yaşayan Müslümanlar, müteakip dönemlerde yaşanan olaylar neticesinde fırkalara bölünmüşlerdir. Bunlardan dikkat çeken önemli bir fırka da Hâricîlerdir. Zaman içinde farklı gruplara bölünen Hâricîler, sahip oldukları aşırı ve sert tutumlarından dolayı tarih sahnesinden silinmişler, sadece haklarında makâlât kitaplarından bizlere aktarılan bilgiler kalmıştır. Diğer Hâricî gruplara nazaran daha ılımlı bir çizgiyi benimseyen İbâdîler ise bu fırkadan günümüze ulaşabilmiş tek gruptur. Hz. Ali döneminden sonra ortaya çıkan karışıklarla beraber hadis uydurma faaliyetlerinin görülmeye başlamasıyla sahih hadisleri zayıf ve uydurma olanlarından ayırmak için hadis usûlü ortaya çıkmaya başlamıştır. Genelde hadis usûlü çalışmalarında birlik sağlanmış olmasına rağmen yer yer mezhebî farklılıkların da ortaya çıktığı görülmektedir. Bu makalede haklarında yeteri kadar çalışma yapılmamış olduğundan dolayı yeterince tanınmayan veya yanlış tanıtılmış olan İbâdiyye mezhebinin bu konudaki görüşlerine değinilmeye çalışılacaktır. Aynı zamanda konunun daha iyi anlaşılması için yer yer İbâdî âlimlerin râvi sayısına göre hadislere bakışı, Sünnî âlimlerin bu konudaki görüşleriyle karşılaştırılması yapılacaktır. Makalede İbâdiyye mezhebinin önemli bir âlimi olup mezhepte söz sahibi olmasından konu Vercelânî özelinden ele alınacaktır. Burada Vercelânî’nin hadislere verdiği değer, mütevâtir ve âhâd habere bakışı ile bunların dinde hüccet olup olmadığı konularına değinilecektir.

الحراك العلمي في بايلك الشرق والصحراء الجزائرية خلال العهد العثماني: قراءة في المظاهر والأعلام - Djekaba, Nadji (Burdur İlahiyat Dergisi, 2025)
يهدف هذا البحث إلى دراسة الحراك العلمي في بايلك الشرق والصحراء الكبرى خلال العهد العثماني، مع التركيز على الحواضر العلمية البارزة مثل قسنطينة وعنابة وتوات وورقلة وميزاب. تُبرز الدراسة الدور المحوري لهذه الحواضر في إثراء الحياة العلمية والثقافية بالجزائر بفضل تنوعها الجغرافي والمذهبي وتفاعلها مع الحواضر المجاورة. كانت قسنطينة مركزًا علميًا وإداريًا بارزًا بفضل دعم البايات العثمانيين وإنشاء مؤسسات تعليمية مثل المدرسة الكتانية، بينما شهدت عنابة حضورًا علميًا مميزًا لأسر مثل البوني. أما في الصحراء الكبرى، فبرزت حواضر مثل توات وورقلة وميزاب كمراكز علمية ذات أهمية خاصة، حيث ازدهرت العلوم الشرعية والعقلية بفضل موقعها الاستراتيجي على طرق التجارة الصحراوية الذي سهل انتقال العلماء والكتب. يشير البحث إلى التنوع المذهبي بين المالكية والإباضية في هذه الحواضر، مما أضفى ثراءً على الحياة العلمية، مع الإشارة إلى غياب جامعة مركزية كالزيتونة أو الأزهر بسبب التوازن العلمي بين الحواضر المختلفة. وتسعى الدراسة إلى تسليط الضوء على المظاهر المختلفة لهذا الحراك العلمي وأعلامه الذين كان لهم دور محوري في تشكيل المشهد الثقافي والفكري للجزائر خلال تلك الفترة. كما تهدف إلى استعراض الإسهامات العلمية لهذه الحواضر من خلال المؤسسات التعليمية، الزوايا، والمدارس، بالإضافة إلى الأسر العلمية التي لعبت دورًا رياديًا في نشر العلم وتعزيز الحياة الثقافية. يختتم البحث بتوصيات لتعزيز دراسة الأرشيفات وتوثيق التراث العلمي الجزائري وإجراء دراسات مقارنة بين الحواضر العلمية، مؤكداً على أهمية هذا الإرث في فهم الهوية الثقافية والعلمية للجزائر ودورها في إثراء التراث الإسلامي.

Kendi Kaynakları Işığında İbâdiyye’nin Rü’yetullah Konusundaki Görüşleri - Yoldaş, Mehmet Hanifi (Düzce İlahiyat Dergisi, 2025)
İbâdiyye, İslâm tarihinde ortaya çıkan ilk mezheplerden olan Hâricîlerin alt fırkalarından biri olarak kabul edilmektedir. İbâdîler; mezheplerinin (kendi ifadeleriyle) teşekkül ettiği İslâm tarihinin erken dönemlerinden itibaren imamlarının, liderlerinin ve İbâdî cemaatinin İslâm’ı doğru anlamak ve yaşamak için büyük gayret sarf ettiklerini ve dönemin siyasi atmosferinden ötürü büyük bedeller ödediklerini kendi kaynaklarında anlatmaktadırlar. Bununla birlikte ilmî faaliyetlerden ve telif çalışmalarından geri kalmadıkları; insanlara İslâm’ı anlatma, tebliğ ve davet faaliyetlerine büyük önem verdikleri de dile getirdikleri hususlardandır. İbâdîler, İslâm’ın usûlu’d-dîn konuları başta olmak üzere birçok meselede ciddi bir ilmî birikim ortaya koymuşlardır. İbâdî âlimler, tarihsel süreç içerisinde ilmî faaliyetler çerçevesinde birçok telif ve kitap kaleme alarak görüşlerinin sistematik hale gelmesini ve nesilden nesile aktarımını sağlamışlardır. Bu fırka müntesipleri, yaşadıkları dönemde münazara ortamlarında konuşulan ve tartışılan meseleler hakkında düşüncelerini ve görüşlerini ifade etmekten geri durmamışlardır. İbâdî âlimlerin ilmî faaliyetlerini incelediğimizde hatırı sayılır bir İbâdî literatürüyle karşılaşmaktayız. Onların fikir beyan ettikleri konulardan biri de rü’yetullah meselesidir. Bu mesele, kelâmî bir konu olarak hicrî ikinci yüzyılda İslâm toplumunun gündemini meşgul etmeye başlamıştır. Rü’yetullah konusu, İbâdî ilim erbaplarınca, sahip oldukları tevhid ve sıfatlar konusundaki düşünceleri bağlamında ele alınmış ve konu hakkındaki ayetlerle Hz. Peygamber’den nakledilen hadisleri de görüşlerini doğrulatma adına yoruma tabi tutmuşlardır. Ayetlerden anlam çıkarma adına Arapça dil kurallarını da göz önünde tutmuşlardır. Çalışmamızda bu hususları dikkate alarak İbâdiyye’nin konuyu ele alma yöntemini, kullandıkları metodu ve yaptıkları değerlendirmeleri inceleyeceğiz. İbâdiyye’nin rü’yetullah konusundaki görüşlerini İbâdî müelliflerin ve âlimlerinin eserleri ekseninde ortaya koymaya çalışacağız. Çalışmamızın sınırlarını dikkate alarak konu hakkında diğer mezheplerin fikirlerine yer vermeyeceğiz.

İbâdî Düşüncede Emir bi’l-Ma‘rûf Nehiy ani’l-Münker İlkesinin Kullanım Alanı ve Bu İlkenin Pratiklerine Dair Bir İnceleme - Yoldaş, Mehmet Hanifi (Kader, 2025)
İslâm, kişinin Allah Teâlâ’nın rızasına uygun bir hayat yaşaması için hem bireysel hem de toplumsal yaşamda uyması gereken çeşitli emir ve yasaklar koymuştur. Bu emir ve yasakların varlık sebebi insanoğlunun dünya hayatında kimseye zarar vermeden ve kimseden zarar görmeden bir ömür sürmesi içindir. Bu durumu teminat altına alan ilke ise insanların maslahatı için farz kılınmış olan emir bi’l-ma‘rûf nehiy ani’l-münker esasıdır. Bu ilkenin gayesi; İslâm toplumunun Kur’an ve sünnetin ahkâmına uygun erdemli, barış ve sükûn içinde hayatını sürdüren bir ümmet olmasını sağlamaktır. Hicrî birinci yüzyılın sonuna doğru başlayan Müslümanlar arasındaki gruplaşmaların zamanla fırkalaşma hareketine dönmesiyle birçok itikadî ve siyasî mezhep teşekkül etti. Bu mezheplerden biri olan İbâdiyye; İslam ümmeti içerisinde varlığını günümüze kadar devam ettiren itikadî oluşumlardan biridir. İbâdîler, Hâricîlerin günümüzdeki devamı olarak kabul edilmekte ve itidalli fikirlere sahip olmakla nitelendirilmektedirler. İbâdiyye; ilk dönem kurucu liderlerinin imametleri zamanından itibaren fikirlerinin ekolleşmesi ve farklı beldelerde mezhebî görüşlerinin yayılması için davet çalışmalarını sistematik şekilde sürdürdü. İbâdîler, mezhebi görüşleri doğrultusunda bir İslâm toplumu meydana getirme ve devletleşme çalışmalarının istenilen neticeyi getirmesi için tarihsel süreçte çeşitli kurumlar ve nizamlar/sistemler teşekkül ettirdiler. Tüm bu çalışmaların nihaî gayesi insanların yaşamlarında ma‘rûfun artması ve münkerin kademeli olarak azalması ile asr-ı saadet dönemine benzer bir İslâm toplumunu vücuda getirme ülküsüdür. Bireyin değişiminin beraberinde toplumsal dönüşümü getireceği gerçeğini dikkate alan İbâdîler, toplum hayatını tanzim edecek ilkelerin en önemlisi olarak adalet esasını öne çıkardılar. Onlara göre adalet ilkesinin temelini ise emir bi’l-ma‘rûf nehiy ani’l-münker esası oluşturmaktadır. İbâdiyye, tarihi süreç içerisinde toplum hayatını tanzim etmede İslam’ın en önemli ilkesi olarak kabul edilen emir bi’l-ma‘rûf nehiy ani’l-münker esasının tatbiki için birçok uygulama geliştirdi ve çeşitli pratikler ortaya koydu. Emir bi’l-ma‘rûf nehiy ani’l-münker ilkesinin her bir Müslümana gücü oranında farz olduğu düşüncesine sahip olan İbâdîlerin bu ilkeyi uygulama adına yaptıkları çalışmalar ve pratikler dindar bir toplum ve dindar bir nesil inşa etmede önemli kilometre taşları olarak kabul edilir. Makalemizde İslâm dünyasının farklı bir coğrafyasında varlığını devam ettiren İbâdî Müslümanların kendi mezhebi görüşlerini yaymada, toplumsal hayatı tanzim etmede ve İslâm’ın hayata hâkim olmasında bu ilkenin pratiğe aktarılması adına yapılan uygulamaları ve işlevlerini ortaya koymaya gayret edeceğiz. Araştırmamızda İbâdî müellif ve âlimlerin eserleri başvuracağımız öncelikli kaynaklarımızdır.

İbâzîlere Göre Sahâbî Kavlinin Hücciyeti - Kağanarslan, Yusuf (Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 2025)
Bu çalışma, İslâm hukukunun tali delilleri arasında yer alan sahâbî kavlinin İbâzî mezhebi açısından hücciyetini incelemektedir. Sahâbî kavli, İslâm dünyasında özellikle usûl-i fıkıh bağlamında delil olma niteliği tartışılan bir meseledir. Sünnî mezheplerin sahâbî görüşüne dair yaklaşımı bilinse de Hicrî 1. asırda ortaya çıkan ve Haricî kökenli olduğu ileri sürülen İbâzî mezhebinin bu konudaki görüşleri yeterince tanınmamaktadır. Çalışma, İbâzîlerin sahâbî kavline yaklaşımı yanında, sahâbeye karşı genel tutumları ve sahâbenin adaleti hakkındaki görüşlerini de ele almakta, özellikle sahâbe hakkındaki olumsuz yaklaşımlarına dair iddiaların doğruluğunu kendi kaynakları ışığında ortaya koymayı amaçlamaktadır. İbâzî mezhebi, Abdullah b. İbâz’a nispet edilmekle birlikte, mezhebin esas kurucusu olarak Câbir b. Zeyd kabul edilmektedir. İbâzîler, sahâbeye yönelik yaklaşımlarında velâ (dostluk) ve berâ (buğz) ilkelerini esas alır. Bu ilkeler çerçevesinde, sahâbenin davranışlarını zâhirî amellerine göre değerlendirirler; sahâbeden hak üzere olanlara velâ, yanlış davranış sergileyenlere ise berâ uygularlar. Özellikle fitne olarak adlandırılan Cemel, Sıffîn ve Nehrevân savaşlarında hata ettiklerine inandıkları bazı sahâbîlerden teberri etmişlerdir. Ancak bu tutumları, sahâbenin genel faziletini inkâr ettikleri anlamına gelmemektedir. İbâzîler, sahâbenin adaletini fitne öncesi ve sonrası olmak üzere iki dönem üzerinden değerlendirmişlerdir. Fitne öncesi dönemde fıskı açıkça bilinenler dışındaki sahâbenin âdil olduğunu kabul ederlerken fitne sonrası dönemde ise adaletleri bilinenler hariç tüm sahâbîlerin adaletinin araştırılması gerektiğini savunmuşlardır. Bu bakımdan Ehl-i Sünnet’ten ayrılırlar; çünkü Sünnî anlayış sahâbenin tamamını adil kabul eder. Sahâbî kavlinin hücciyeti konusunda da İbâzîlerin yaklaşımı dikkat çekicidir. Mezhebin ilk imamı Câbir b. Zeyd, fetva verirken Kur’ân, sünnet, icmâ ve sahâbî görüşüne başvurmuş; hocası İbn Abbas’ın görüşlerine özel bir önem atfetmiştir. Ancak onun sahâbî görüşünü kesin bağlayıcı bir delil olarak kabul etmediği, kendi görüşünü de ifade ettiği görülmektedir. Mezhebin ikinci imamı Ebû Ubeyde’nin ise sahâbî kavline yaklaşımı daha kritiktir. Ona göre, sahâbî görüşü doğru bulunursa kabul edilir; aksi takdirde amel edilmez. İbâzî kaynaklarında da bu yaklaşımın izleri görülür. Özellikle sahâbe arasında ihtilaf bulunan meselelerde, sahâbî kavli bağlayıcı bir delil sayılmamış; sahâbî görüşleri kendi içinde değerlendirilmiştir. İbâzîler, sahâbî görüşünün mutlak olarak hüccet olmadığını, sahâbenin masum olmadığını ve hata yapabileceklerini savunmuşlardır. Onlara göre sahâbî kavli, diğer müctehidlerin görüşlerinden farksızdır ve bağlayıcılığı yoktur. Sahâbe döneminde sahâbîlerin dahi birbirlerine muhalefet ettikleri gerçeğinden hareketle sahâbî kavlinin sonraki nesiller için de bağlayıcı olmadığı sonucuna varmışlardır. Ayrıca İbâzîler, kendi mezheplerine atfedilen sahâbenin tekfirine dair iddiaları reddederler. Onlara göre, küfür kelimesi şirk anlamında kullanılmaz; daha çok nimet küfrü (nankörlük) anlamında kullanılır. Bu sebeple ehl-i kıbleyi dinden çıkarma anlamında tekfir etmediklerini özellikle belirtirler. İbâzîlerin sahâbeye yönelik genel tutumu, fitne sonrası olaylara bakışları ve sahâbî kavlinin hücciyeti konusundaki değerlendirmeleri, onların Şîa ve Ehl-i Sünnet’ten özgün bir yaklaşıma sahip olduklarını göstermektedir. Onlar; Hz. Peygamber, Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer dönemini ideal dönem olarak görüp o döneme dönüş çağrısında bulunmuşlardır. Fitne sonrası dönemde ise velâ ve berâ ilkeleri doğrultusunda sahâbe değerlendirilmiş, hatalı bulunanlardan teberri edilmiş, sahih görülen görüşler benimsenmiştir. Sonuç olarak İbâzîler, sahâbî kavlinin bağlayıcı bir delil olmadığını, sahâbînin ictihadî görüşlerinin diğer müctehidlerin görüşleriyle aynı statüde değerlendirileceğini savunmuşlardır. Sahâbenin adaletine dair tutumları ve sahâbe kavline yaklaşımları, tarihsel ve itikadî bağlamda özgün bir çizgi ortaya koymaktadır.

Avtebî (ö. 511/1118), el-İbâne’si ve Arap Diline Katkıları - Özbey, Lütfi (Ordu İlahiyat, 2025)
Bu çalışma Ebü’l-Münzir el-Avtebî’nin hayatı, el-İbâne adlı eseri ve bu eser aracılığıyla Arap diline katkılarını ele almaktadır. Avtebî, Umman’ın önemli şehirlerinden biri kabul edilen Suhâr kentinin Avteb kasabasında doğmuştur. Müellifin yaşadığı dönemde Umman ve çevresi çeşitli siyasî karışıklıklara sahne olduğundan birçok kitap ve kütüphane tahrip edilmiş, bu nedenle o döneme ait çoğu bilgi ve belge kaybolmuştur. Avtebî’nin de tam olarak ne zaman dünyaya geldiği hususu tarih bilimciler arasında tartışmalı bir konu olmuştur. Çocukluğu, ders aldığı hocaları, yetiştirdiği talebeleri gibi konularda yeterli bilgi bulunmayan Avtebî, İbâzî fıkhı ve Arap soy bilimi gibi bilim dallarında önemli eserler telif etmiştir. Özellikle İbâzî fıkhı alanında kaleme aldığı yirmi üç ciltlik eseri, bu mezhebin ana kaynaklarından biri olarak kabul edilmiştir. Bu ilimlerin yanı sıra Avtebî, kısıtlı imkanlarına rağmen Arap dil bilimi alanında da yaşadığı dönemin en önemli ilmi şahsiyetlerinden biri olmayı başarmıştır. Avtebî’nin el-İbâne adlı eseri, hicrî beşinci asırda Arap dili alanında kaleme alınmış içeriğinin zenginliği ve eserin hacmi bakımından en önde gelen eserlerden biridir. Eser; ses bilimi, sözcük bilimi, cümle bilimi belagat, darb-ı mesel, şiir gibi konuların yanı sıra tefsir, hadis ve kıraat gibi alanları da ihtiva etmektedir. Avtebî, el-İbâne’de dil konularını farklı âlimlerin görüşlerini zikrederek detaylı bir şekilde ele almaktadır. Anlamını tespit sadedinde zikretmiş olduğu kelimeleri, farklı Arap şiirleri ile de desteklemektedir. Avtebî el-İbâne’de, öncelikle Kur’an ve hadisle istişhâd etmenin yanı sıra Arap şiirleri ve mesellerden de yararlanmaktadır. Eserini alfabetik sıraya göre kaleme almak sureti ile okuyucuya o günün şartlarında ciddi bir kullanım kolaylığı sağlamıştır. Sözcükler ele alınırken yerine göre ses bilim, sözcük bilim, cümle bilim, kıraat farklılıkları ve belagat incelikleri tespit edilerek bu hususlara dikkat çekilmiştir. Avtebî, son derece açık ve açıklayıcı olma vasfına istinaden eserini el-İbâne şeklinde isimlendirmiştir. Eserde kelimelerin harf sırasına göre ele alınıp incelenmesi, el-İbâne’nin ansiklopedi tarzında bir eser mi yoksa sözlük amacı ile hazırlanmış bir eser mi olduğu sorusunu meydana getirmiş ve bu husus araştırmacılar tarafından tartışılagelmiştir. Avtebî’nin Arap dili alanında el-İbâne dışında yalnızca adının tespit edilebildiği birkaç eseri daha vardır. Bu eserlerin birçoğu, müellifin mevcut eserlerinde isimlerini zikretmesi sebebi ile yalnızca adları tespit edilmiş ancak bu eserlerin yazmalarına henüz ulaşılamamıştır. Arap dili alanında kaleme aldığı eserlerin arasında günümüzde yalnızca el-İbâne adlı eseri elimize ulaştığından Avtebî’nin Arap dili alanına yaptığı katkılar yalnızca bu eser özelinde incelenmiştir. Avtebî ve el-İbâne’si hakkında başta Umman olmak üzere çeşitli Arap ülkelerinde çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Ancak Türkiye’de bizim çalışmamız dışında herhangi bir bilimsel çalışma yapılmamış olması bu çalışmayı alana katkısı anlamında daha önemli hale getirmektedir. Bu Avtebî’nin hem el-İbâne adlı eseri hem de diğer çalışmaları ile kendi el yazısıyla notlar düşerek üzerinde çalıştığı eserlerin kodikolojik açıdan yeterince incelenmemiş olması, onun yaşadığı dönemin kesin olarak tespit edilmesini zorlaştırmakta ve bu husustaki belirsizliği sürdürmektedir. Bu bağlamda, Avtebî’nin döneminin daha sağlıklı şekilde tayin edilebilmesi için Avtebî’ye ait yazma eserler üzerinde kodikolojik inceleme yapılmasını elzem kılmaktadır.

Kalhâtî’nin el-Keşf ve’l-Beyân Adlı Eseri Bağlamında İmâmet Eleştirisi - Kalyoncu, Zübeyde (Âsâr Akademik Dinî Araştırmalar Dergisi, 2025)
Bir ilim dalında gerçekleştirilecek araştırmalar ilk aşamada o disiplin ile ilgili temel klasik kaynakları üzerinden yürütülür. Mezhepler tarihi literatüründe, çoğunlukla muhaliflerinin görüşlerini çürütmek gayesiyle telif edilen Ehl-i sünnet kaynakların yanında diğer fırka mensuplarının eserleri de büyük öneme haizdir. Çünkü mezhep tasnifi ve değerlendirmelerini tek yönlü okumak objektif yorumlama için yeterli olmamaktadır. Muhaliflerine yönelik şiddeti ön planda tutan ve hiç düşünmeden kan döken Hâricî anlayışın bir alt kolu olarak kabul edilen İbâzıyye fırkası ile ilgili ana kaynaklarda yapılan tespitler araştırma konusudur ve tartışmaya açıktır. Çünkü kendilerini Hâricî olarak kabul etmeyen, ılımlı görüş ve davet yöntemleri ile varlıklarını günümüze kadar sürdüren İbâzıyye doktrininin ilk olarak kendi kaynaklarından okunması gerekmektedir. Aynı zamanda İbâzî fırak eserlerinde yer verilen başta Hâricîler ve Şîa olmak üzere diğer bid‘at ehli fırkalara yönelik bakış açısının değerlendirilmesi de yapılmalıdır. Fırkalara yönelik, farklı teolojik yaklaşımların ve durum tespitlerinin nasıl olduğunun bilinmesi klasik kaynaklardaki bilgilerin kritiğini yapma hususunda katkı sağlayacaktır. Bu bağlamda makalemizin amacı, Umanlı İbâzî müellif olan Ebû Abdillâh Muhammed b. Saîd el-Ezdî el-Kalhâtî’nin (VI./XII. yüzyıl [?]) eseri “el-Keşf ve’l-beyân” üzerinden, Şîa mezhebine yaklaşımını tespit etmeye çalışmaktır. İbâzıyye ve Şîa fırkaları ortaya çıktıkları ilk evrede Hz. Ali’nin taraftarı olmaları hasebiyle aynı safta iken zamanla siyasî, ekonomik ve sosyal sâiklerin etkisiyle birbirine muhalif iki fırka olmuşlardır. Aralarında temel ihtilaf başlığı ise ilk olarak imâmet bahsidir denilebilir. Kalhâtî’nin eseri el-Keşf üzerinden Şîa'ya yaptığı eleştiriler mezhep taassubunun izlerini taşıyor olsa da büyük oranda Ehl-i sünnet kaynaklarında yer alan bilgiler ile benzerlik göstermesi dikkat çekicidir. Kalhâtî, imâmet merkezli olarak yaptığı eleştirilerini hem aklî hem de naklî deliller ile temellendirmeye çalışmış ancak hadis nakli konusunda çoğunlukla fırkasının rivayet zincirini kullanmıştır. Haricî zihniyetin en ılımlı kolu olarak kabul edilen İbâziyye mezhebinin mensubu olan Kalhâtî’nin eseri, Şîa’ya yöneltilen eleştiriler temelinde İslam mezhepleri tarihi açısından alana katkı sağlayacak bilgiler ve yaklaşımlar içermektedir. Öne Çıkanlar • Bu çalışmada İbâzıyye fırkasının bir mensubu olan Kalhâtî’nin Şîa’ya dair görüşleri incelenmektedir. • Bid‘at ehli bir fırkanın diğer bir bid‘at ehli fırkaya yönelik eleştirilerinde sünnî kaynaklar ile benzerlik söz konusu olabilmektedir. • İki fırka arasında temel eleştiri başlığı imâmet konusunda yoğunlaşmaktadır. • Kalhâtî, Şîa’nın ilk iki halifeye yönelik eleştirilerini red etmektedir. • Kalhâtî, Hz. Ali’nin vesayet yoluyla imâmetinin doğru olmadığını beyan etmektedir. Atıf Bilgisi Kalyoncu, Zübeyde. “Kalhâtî’nin el-Keşf ve’l-Beyân Adlı Eseri Bağlamında İmâmet Eleştirisi”. ÂSÂR Akademik Dinî Araştırmalar Dergisi 1/5 (Ekim 2025), 32-63. https://doi.org/10.5281/zenodo.17276501

İbazî el-Kindî en-Nizvânî ve el-Cevheru’l-muktasar Adlı Eseri Üzerine - Yildiz, Metin (Van İlahiyat Dergisi, 2025)
İslâm düşüncesinde kronolojik olarak teşekkül eden ilk kelâm ekolleri arasında yer alan Hariciliğin İbâziyye kolu birçok konuyu diğer Haricî fırkalardan farklı ve daha ılımlı bir şekilde yorumlayarak günümüze kadar varlığını koruyabilmiş tek fırkadır. İbâziyye’nin ismini kendisinden aldığı Abdullah b. İbâz’dan itibaren birçok kelâm âliminin eserleri günümüze kadar gelmiştir. Bu çalışmada araştırma konusu edindiğimiz el-Kindî en-Nizvânî (ö. 557/1162) günümüz Uman sınırları içerisinde yer alan Nizvâ şehrinde doğmuş ve yaşamış İbâzî bir âlimdir. Erken yaşta ilim hayatına başlayan el-Kindî en-Nizvânî daha yirmi beş yaşlarındayken hocasına reddiye yazacak seviyeye ulaşmıştır. İlim hayatına etkin bir şekilde katıldığı gibi dönemin siyasî ortamında da bilfiil yer almıştır. Eserleri günümüze kadar ulaşan erken dönem İbâzî kelâmcıları arasında yer alan el-Kindî en-Nizvânî, fıkıh, usûlü’l-fıkh, tarih ve fırak gibi alanlarda mâhir olduğu gibi dakîku’l-kelâm ve celîlu’l-kelâm alanlarında da velûd ve mâhir bir âlimdir. Onun el-Cevheru’l-muktasar ‘ı İbâziyye’de kelâmın dakîk konularını sistematik bir şekilde içeren ve günümüze kadar gelen erken dönem özgün eserlerden birisidir. el-Kindî en-Nizvânî bu eserinde âlem, âlemin unsurları olan cevher, araz ve cisim gibi dakîku’l-kelâm konularını detaylı bir şekilde ele almıştır. Yine bu eserinde iman, İslâm, şirk, küfür, tekfir, tevhid, dinin esasları, Kur’an’ın mu’cizevî özelliği, insan fiilleri, nübüvvet, Şiâ’nın imâmet teorisine yönelik eleştiriler, Nehrevân ehlinin durumu, kime Ehl-i sünnet isminin verileceği, İbâziyye’nin din anlayışını takip edenlerin ahiretteki durumları vb. celîlü’l-kelâm konularına da değinmektedir. Çalışmamızda erken dönem İbâzî kelâmcılarından el-Kindî en-Nizvânî ve onun el-Cevheru’l-muktasar adlı eserinin İbâziyye’deki yeri ve bilhassa Kelâm ilmindeki önemi ele alınacaktır. Bu çalışmadaki amacımız İslâm’ın erken döneminde yaşamış ve genişçe bir müellefatı günümüze ulaşmış el-Kindî en-Nizvânînn İbâziyye’deki konumunu ve onun el-Cevheru’l-muktasar adlı eserinin başta dakîku’l-kelâm olmak üzere celîlu’l-kelâm’daki yerini ortaya koymaktır. İbâziyye’nin çağdaş araştırmalarda Mu’tezile, Eş’ariyye, Mâtüridiyye ve Şia ekollerine nazaran yeterli derecede çalışılmadığını söylemek mümkündür. Bu araştırmada el-Kindî en-Nizvânî ve onun el-Cevheru’l-muktasar adlı eserinin önemini ortaya koyularak bu alana bir katkıda bulunulmaya çalışılacaktır. Bu yönüyle bu çalışmanın İbâziyye ve bilhassa el-Kindî en-Nizvânî ve onun el-Cevheru’l-muktasar adlı eseri hakkında yeni çalışmaların yapılmasına katkı sunması umulmaktadır.

İbâdîliğin Kuzey Afrika’ya Yayılışı: Tarihsel Süreç ve Belirleyici Faktörler - Borsbuğa, Coşkun; Ekinci, Mustafa (Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2025)
Bu araştırma makalesi, İbâdîliğin Kuzey Afrika’ya (Mağrib) yayılma sürecini tarihsel, sosyo-politik ve mezhepsel dinamikler çerçevesinde incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, İbâdîliğin Mağrib coğrafyasında hangi tarihsel şartlar altında benimsendiğini ve nasıl kalıcı bir yapı hâline geldiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda, İslam mezhepleri tarihi ilmi perspektifi dikkate alınarak İbâdî ve İbâdî olmayan kaynaklar karşılaştırmalı bir yöntemle analiz edilmiştir. Emevî yönetiminin bölgede uyguladığı baskıcı politikalar, Arap olmayan unsurlara karşı ayrımcı tutumu ve merkezi otoritenin toplumsal adaletsizlikleri artıran uygulamaları, Berberî kabileleri arasında ciddi huzursuzluklara yol açmıştır. Aynı dönemde bölgede etkili olan Hâricî Sufrî hareketinin aşırı ve şiddet yanlısı tutumu, Berberîlerin Sufrîlere nazaran daha mutedil bir dini anlayışa yönelmelerine zemin hazırlamıştır. Bu şartlar altında İbâdîlik, özellikle barışçıl yaklaşımı, ahlakî bütünlüğü önceleyen söylemi ve toplumsal düzeni gözeten siyasal söylemi bölgedeki Berberî kabileler nezdinde önemli bir karşılık bulmuştur. İbâdîliğin Mağrib’de yayılmasında etkili olan bir diğer önemli unsur ise Ebû Ubeyde Müslim öncülüğünde Hameletü’l-ilm teşkilatının örgütlü ve sistematik çalışmalarıdır. Bu yapı, mezhebin öğretilerini hem sözlü hem yazılı yollarla taşraya ulaştırmada ve çeşitli kabilelerle mezhebin ilkelerini buluşturmada etkili bir aracı rolü üstlenmiştir. Ayrıca, İbâdîler arasında yaygın olan gizlilik esasına dayalı eğitim ve öğretim yöntemleri, hac dönemlerinde hacılara yönelik ilmî faaliyetleri ve İslam coğrafyasının birçok yerindeki ticarî faaliyetleri mezhebin baskı dönemlerinde varlığını sürdürmesini sağlamıştır.

İbâdî Gelenekte Hadis Şerhçiliği ve Yorum - Özdemir, Ahmet (Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 2025)
Hâricîler, hicri birinci asırda özellikle iman ve küfür gibi daha çok itikâd ile ilgili tartışmalar neticesinde birçok farklı kola ayrılmış ve zaman içerisinde İbâdiyye hariç söz konusu gruplar dağılıp yok olmuşlardır. İbâdiyye, Hâricîlerin özellikle diğer Müslümanlar hakkındaki sert görüşlerine katılmayarak onlardan ayrılmış ve Abdullâh b. İbâd (öl. 86/705) liderliğinde teşkilatlanmış mutedil bir fırkadır. Erken dönemde teşekkülünü tamamlayan İbâdiyye, Emevî ve Abbasîlerle mücadeleleri neticesinde kendi devletleri olan Rüstemîler’i kurmuş ve günümüzde ‘Umân Sultanlığı’nın yanı sıra Kuzey Afrika’daki birçok ülkede çok sayıda müntesibi bulunan bir mezheptir. İbâdiyye, Hâriciyye’nin diğer kollarının aksine eserleri günümüze ulaşan tek fırkadır. Mezhebin önemli temsilcilerinden olan Câbir b. Zeyd (öl. 93/711-12), Ebû Ubeyde (öl. 145/762) ve Rabî‘ b. Habîb (öl. 175/791) gibi muhaddisler, hicri birinci ve ikinci asırda hadis tedvin ve tasnif faaliyetine katkıda bulunmuşlar ve söz konusu ilmî faaliyetler neticesinde hadis edebiyatının ilk ürünleri ortaya çıkmıştır. İlk hadis musannefâtından biri Rabî‘ b. Habîb’in el-Câmiu’s-Sahîh adlı eseri, günümüze kadar ulaşmıştır. İmam Mâlik (öl. 179/795) ile çağdaş olan Rabî‘ b. Habîb’in el-Câmiu’s-Sahîh veya Müs-nedu’r-Rabî‘ olarak da bilinen eseri, İbâdiyye nezdinde Kur’ân’dan sonra en muteber dinî kitap olarak kabul edilmiş ve günümüzde birçok baskısı yapılmıştır. Hadis şerhi bakımından İbâdî kaynakların son derece sınırlı olduğunu belirtmek gerekir. İbâdiyye’nin ana hadis kaynağı olan Rabî‘ b. Habîb’in el-Câmiu’s-Sahîh’i üzerine iki önemli şerh yazılmıştır. Birincisi Ebû Sitte diğeri ise Nureddîn es-Sâlimî tarafından kaleme alınmıştır. Şu an elimizde matbu olan İbâdî ilk hadis şerh çalışması, hicri 1087’de vefat eden Ebû Sitte’nin Rabî‘in el-Câmiu’s-Sahîh’i üzerine yazdığı şerhtir. Diğer bir şerh ise 1913’te vefat eden Nureddîn es-Sâlimî’nin yine aynı eser üzerine yazmış olduğu çalışmadır. Bunun dışında İbâdî âlimlerce hadis alanında yazılmış başka şerh çalışması varsa da ya kütüphanelerde gün yüzüne çıkarılmayı bekleyen yazma halindedir ya da yukarıda söz ettiğimiz iki şerhin muhtasarıdır. Dolayısıyla İbâdî âlimler tarafından yazılmış olan hadis şerh çalışmaları hem sınırlı hem de geç dönemlere aittir. Biz de çalışmamızı bu iki hadis şerhi bağlamında gerçekleştirdik. İki şerhten hareketle İbâdiyye mezhebinin hadis şerh metodolojisini tespit etmeye çalışacağız. Yapılacak çalışma neticesinde şu soruların cevaplarını bulacağımızı ümit ediyoruz: İbâdiyye, hadis şerhi alanında ne tür kaynaklara sahiptir ve söz konusu eserlerin özellikleri nelerdir? Hadis şerhlerinde ne tür kaynaklara müracaat etmişlerdir? Şerhlerinde Sünnî kaynaklardan ne derece yararlanmışlardır? Hadisleri anlama ve yorumlamada ne tür bir usul geliştirmişlerdir? Hadis şerhlerinde mezhepsel bakışın tesiri ne orandadır? Özellikle İbâdiyye fırkasının temel ilkeleriyle alakalı konularda söz konusu rivayetlere ne şekilde yaklaşılmıştır? İbâdî ile Sünnî şârihlerin yöntemleri ne derece benzeşmektedir? Çalışmanın neticesinde aslında İbâdî şerh geleneğinin, Sünnî gelenekten pek farklı olmadığı görülmüştür. Elbette şerh anlayışlarına kendi bakış açılarını yansıtmışlardır. Ancak bunun doğal karşılanması gerektiği açıktır. Zira bugün Sünnî gelenek içerisinde dahi Hanefî, Malikî, Şâfiî, Hanbelî, Zâhirî gibi farklı renklere sahip şerh anlayışları görmek mümkündür. Zaman içerisinde mezheplerin birbirinden etkilendiklerini ve İbâdî şârihlerin özellikle Sünnî gelenekten ciddi anlamda etkilendiğini söylemek gerekir. Günümüzde hadis ve sünnetin anlaşılması ve bu alanda oluşturulan usul ve metodoloji noktasında özellikle Sünnî geleneğin tesirinde kalındığı bilinen bir husustur. Kanaatimizce Sünnî geleneğin tesirinde olan usule, İbâdî geleneği de eklemek gerekmektedir. Böylece hadis ve sünnete bakış açımız daha da zenginleşmiş olacaktır. Ayrıca mezheplerinin Kur’ân ve sünnet merkezli olduğunu belirten, Kütüb-i Sitte başta olmak üzere Ehl-i Sünnet’e ait önemli hadis kaynaklarına müracaat eden ve gerektiğinde Sünnî dört fıkhî mezhebin görüşlerine de başvuran bir mezhep de ötekileştirilmemiş olacaktır. Zira ümmetin ihtilaflarda kaybolmaya değil genel ilke ve prensipler etrafında birlik olmaya daha fazla ihtiyacı vardır.

Bi̇r Tâbi̇î'ni̇n Si̇yasi̇ Konumu: İkri̇me El-Berberî Ve Hâri̇cîli̇kle İli̇şki̇si̇ - Vuran, Hasan (Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2025)
İslam tarihinin erken dönemleri, siyasi otorite, dinî meşruiyet ve ümmet birliği meselelerinin iç içe geçtiği karmaşık bir süreç olarak dikkati çeker. Hz. Osmân’ın şehadetiyle başlayan ve Hz. Alî döneminde derinleşerek Cemel ile Sıffîn gibi büyük iç çatışmalara dönüşen siyasi krizler, sadece bir iktidar mücadelesi değil aynı zamanda İslam toplumunun siyasi düşüncesini derinden etkileyen hadiselerdir. Bu hadiseler siyasi meşruiyet, imamet anlayışı ve dinî birlik arayışı açısından da kalıcı etkiler bırakmıştır. Hz. Peygamber’in (s.a.s.) vefatından sonraki süreçte sahabe ve onlardan sonraki nesil olan tâbiîn, yeni karşılaştıkları sorunlara ürettikleri çözümlerde yahut gerçekleşen sosyal ve siyasi olayları değerlendirmede çeşitli içtihatlar yaparak farklı sonuçlara varmışlardır. İçtihatlardaki çeşitlenme kimi zaman itikatla ya da muamelatla alakalı olmuş kimi zaman da siyasetle ilişkili meselelerde tezahür etmiştir. Siyaset anlayışındaki ayrışmalarda sahabe ve tâbiînden bazıları iktidarın yanında yer alırken bazıları da muhalif grupların içerisinde bulunmuş bazen de bu gruplara liderlik etmişlerdir. Bu bağlamda, İkrime el-Berberî gibi şahsiyetler, hem ilmî faaliyetleri hem de siyasi duruşlarıyla dikkat çeken figürler arasında yer almıştır. Tefsir, hadis ve meğâzî alanlarında derin bilgiye sahip olan İkrime, aynı zamanda Hâricî hareketle ilişkilendirilmiş olması sebebiyle tarihsel kaynaklarda tartışmalı bir konuma sahiptir. Hâricîliğin yayılmasında bazı âlim ve davetçilerin etkili olduğu, bazı isimlerin bu hareketle doğrudan ya da dolaylı irtibat kurduğu yönünde rivayetler de tarih literatüründe yer almaktadır. Bu isimlerden biri olan İkrime el-Berberî, tâbiîn neslinin önde gelen âlimlerinden biri olarak kabul edilmekle birlikte, hakkında Hâricî olduğuna dair çeşitli iddialar ileri sürülmüştür. İbn Abbâs’ın mevlası ve önde gelen talebesi olarak tanınan İkrime, özellikle tefsir, hadis ve meğâzî alanlarında büyük bir birikime sahip olmuş ve bu yönüyle İslami ilimlerin gelişiminde önemli bir yer edinmiştir. Ancak onun siyasi tavırları ve itikadi duruşuna dair klasik rical ve tarih literatüründe farklı görüşlerin yer alması, İkrime’yi tartışmalı bir şahsiyet hâline getirmiştir. Bu çalışma, İkrime el-Berberî’nin ilmî kişiliği ile ona nispet edilen siyasi aidiyet arasındaki ilişkiyi erken dönem İslam tarihinin şartları içinde yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın çıkış noktası, İkrime’nin yalnızca bir hadis ve tefsir âlimi olarak değil, aynı zamanda dönemin siyasi gerilimleriyle temas hâlinde bir şahsiyet olarak anlaşılabileceği varsayımıdır. Bu amaçla, başta İbn Sâd, Taberî, Zehebî ve İbn Hacer gibi klasik kaynaklar ile modern araştırmalar birlikte incelenmiştir. Ayrıca karşılaştırmalı okuma için Ebû Zekeriyâ el-Vercelânî ve Dercînî gibi İbâzî müelliflerin eserlerine de müracaat edilmiştir. Tarihsel bağlam analizi ve karşılaştırmalı biyografi yöntemleri kullanılarak İkrime’nin faaliyetleri ve Hâricîlik iddialarının dayandığı rivayetler değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, İkrime el-Berberî’nin Hâricî görüşleri benimsediğine dair rivayetlerin tarihî bir temele dayandığını ve bu yöndeki nakillerin çeşitli kaynaklarda tekrarlandığını göstermektedir. İkrime’nin Basra’nın önde gelen âlimlerinden biri olması ve hayatının ilerleyen dönemlerinde Horasan, Yemen, Mısır ve Mağrib bölgelerine gitmesi, Hâricîlerin siyasi baskı sebebiyle takip ettiği güzergâhlarla örtüşmektedir. Bu seyahatlerin yalnızca coğrafi değil aynı zamanda fikrî bir yönü bulunduğu anlaşılmaktadır. Nitekim Kuzey Afrika’daki erken dönem Hâricî topluluklarının İkrime’nin görüşlerinden etkilendikleri ve onun bu bölgelerde Hâricî düşüncenin yayılmasına öncülük ettiği aktarılmaktadır. Mağrib halkının büyük kısmının Berberî kökenli olması ve İkrime’nin de aynı etnik kimliğe sahip bulunması, bu etkide önemli bir rol oynamıştır. Kaynaklarda, İkrime’nin Emevî otoritesinden gizlendiği, cenazesine kimsenin katılmadığı ve bu durumun onun yönetimle sorunlu ilişkisine işaret ettiği de belirtilmektedir. Ayrıca Fesevî ve Zehebî gibi müellifler, İkrime’nin bazı ifadelerini ve davranışlarını doğrudan Hâricî karakterde değerlendirmişlerdir. Mamafih İkrime’nin Hâricî muhalefet içerisinde yer alması, onun Hâricîliğin ilerleyen yüzyıllarda sistematik hâle gelen itikadi doktrinlerinin tamamını kabul ettiği anlamına gelmemektedir. Zira İkrime’nin vefatı hicri ikinci yüzyılın başlarına denk gelmekte ve bu dönemde Hâricîlik henüz tam anlamıyla doktriner bir mezhep kimliği kazanmış bulunmamaktadır. Bu sebeple onun Hâricîliği, siyasi bir muhalefet hareketine katılım ve yönetim karşısında siyasi bir duruş olarak değerlendirilebilir. Bu yönüyle araştırma, hem klasik kaynakların yeniden yorumlanması hem de Hâricîlik tanımının siyasi olarak değerlendirilmesi bakımından literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.

İbâziyye’nin Ehl-i Sünnet ve’l-Cemâat Eleştirisi: Kalhâtî Örneği - Atalay, Hakan (e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, 2025)
İbâzî âlimlerden Kalhâtî el-Keşf ve’l-beyân adlı eserinde, birçoğu Ehl-i Sünnet çatısı altında kabul gören mezhepleri “Sıfâtiyye”, “Müşebbihe” ve “Haşviyye” gibi isimlendirmeler altında tasnif ederek onları hem itikadî hem de siyasî bağlamda tenkit etmektedir. Bu eleştirilerde sıfatlar, rü’yetullah ve imamet gibi temel meseleler ön plana çıkmakta; bu konular üzerinden söz konusu mezhepler teşbih, tecsîm ve rivayetleri kendi ideolojik kabulleri doğrultusunda tahrif etmekle suçlanmaktadır. Bu tenkitlerin Mu‘tezilî söylemlerle yer yer örtüştüğü görülmektedir. Bu bağlamda söz konusu isimlendirmeler, yalnızca Ehl-i Sünnet’i değil, aynı zamanda literalist eğilimleriyle öne çıkan ve kimi zaman Ehl-i Sünnet dışında kalan zümreleri de kapsayan daha geniş bir eleştiri zeminine işaret etmektedir. Bu açıdan Kalhâtî’nin kullandığı kavramlar, yalnızca teolojik bir değerlendirme değil, aynı zamanda mezhebî kimlik inşasına hizmet eden polemiksel bir dilin ürünüdür. Bu kavramların Ehl-i Sünnet’le birebir özdeşleştirilmesi mümkün olmasa da, Ehl-i Sünnet anlayışını da içine alan genelleyici eleştiri kategorileri oldukları anlaşılmaktadır. Kalhâtî’nin mezhepleri isimlendirme ve tasnif etme biçiminin çoğu zaman muğlaklık içerdiği; bu nedenle kullandığı kavramların kapsamı ile eleştirilerin hedef kitlesi arasında belirgin bir sınır bulunmadığı hususu da bu çalışmada altı çizilen hususlardandır. Bu makale, Kalhâtî örneğinde İbâzîliğin Ehl-i Sünnet’e yönelik eleştirilerini sistematik biçimde ortaya koyarken, bu eleştirilerin hem kelâmî hem de siyasî boyutlarına ışık tutmaktadır.

İbâdî Alîm Ebû Ya’kûb el-Vercelânî’nin ed-Delîl ve’l-Burhân’ı Bağlamında Siyasi Görüşleri - Bilen, Osman; Rençber, Fevzi (e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, 2025)
Bu çalışma, Hâricî fırkaları içerisinde en ılımlı ve sistematik düşünce yapısına sahip kabul edilen İbâdiyye mezhebinin imâmet anlayışını ve siyasal düşüncesini incelemektedir. Araştırmanın konusu, mezhebin itikadî ilkeleri ile imâmet doktrininin, İbâdî düşünür Ebû Ya‘kūb Yûsuf b. İbrâhim el-Vercelânî’nin (ö. 570/1175) ed-Delîl ve’l-Burhân li-Ehli’l-ʿUkūl adlı eseri çerçevesinde değerlendirilmesidir. Çalışmanın kapsamını, İbâdiyye’nin imâmeti veraset yahut tayinden bağımsız olarak cemaatin icmâ ve biatine dayandıran yaklaşımı; dört halife hakkındaki değerlendirmeler; İslâm toplumunun bölünmesine yol açan tarihsel, siyasal ve teolojik faktörlere dair yorumlar; bu süreçte ortaya çıkan temel kavramlara ilişkin tutum; ayrıca müşrikler ve Ehl-i kitapla ilişkilere dair görüşler oluşturmaktadır. Araştırmanın amacı, Vercelânî’nin siyasal ve kelâmî düşüncesinin İbâdiyye mezhebinin genel çizgisi içindeki yerini tespit etmek ve bu düşüncenin mezhebin ana ilkeleriyle uyum düzeyini ortaya koymaktır. Çalışmada nitel yöntem benimsenmiş; Vercelânî’nin eseri başta olmak üzere klasik İbâdî kaynaklar analiz edilmiş, diğer İslâm fırkalarının imâmet anlayışlarıyla karşılaştırmalı bir inceleme yapılmıştır.Araştırmanın sonucunda, Vercelânî’nin düşüncesinde ilk üç halife döneminin örnek alınması gereken ideal bir yönetim modeli olarak görüldüğü; ümmetin parçalanmasının temel nedeninin yöneticilerin hatalı tutumları ve yanlış açıklamaları olarak değerlendirildiği; müşriklere karşı ihtiyatlı ve mesafeli bir yaklaşım benimsendiği tespit edilmiştir. Ayrıca Vercelânî’nin siyasal görüşlerinin genel hatlarıyla İbâdiyye’nin yerleşik siyasal anlayışıyla uyumlu olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Tunus ve Tunus İbâdîleri Üzerine Gezi Notları - Göksün, Ahmet Faruk (e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, 2025)
Bu çalışma, İbâdîlik araştırmaları kapsamında Tunus’a yapılan on günlük ziyaretin gezi notlarından oluşmaktadır. Bu gezi kapsamında başta başkent Tunus olmak üzere Benzert ve Kayrevân şehri ayrıca Tunus İbâdîlerinin merkezi konumunda olan Cerbe adası ziyaret edilmiştir. Bu gezi sadece İbâdîlik araştırmalarına hasredilmemiş, gezi esnasında mezkur bölgelerin tarihi, kültürel ve turistik yerleri ziyaret edilmiş, İbâdî merkezlere gidilmiş ve İbâdî isimler ile görüşmeler yapılmıştır. Bu yazıda zikredilen faaliyetler esnasındaki gözlem ve yorumlar aktarılmış, anlatılanlar resimler ile desteklenmiştir.

منهج أحمد بن حمد الخليلي في تفسير الآية السابعة من سورة آل عمران - Kaya, Hamdi (İlahiyat Akademi, 2025)
دراسة مناهج مفسري المذاهب الإسلامية المعتدلة وربطها بمناهج مفسري أهل السنة لها أهمية كبيرة في معرفة تفكير علماء هذه المذاهب، ومعرفة قرب تفسير هذه المذاهب من تفاسير أهل السنة، الأمر الذي يؤدي إلى إضافة علمية تخدم النص القرآني من وجهين: الأول- تعدد المعاني التفسيرية للآية القرآنية، واتضح ذلك في موضوع الاختلاف في الوقف على اسم الجلالة ﴿اللَّه﴾، أو الوقف على ﴿وَالرَّاسخون فِي الْعِلْمِ﴾؛ فالوقف على الأول يمثل مدرستين من مدارس أهل السنة، وهما مدرستا التفويض والإثبات، والوقف على ﴿وَالرَّاسخون فِي الْعِلْمِ﴾ يمثل مدرسة التأويل التي منها الإباضية، وهذا الاختلاف اختلاف تنوّع يجعل المسلم لا يتعصب لمدرسة من هذه المدارس، ويقبل الرأي الآخر، والثاني- ترسيخ معنى من المعاني المتفق عليها، كموضوع وقوع المجاز في اللغة والقرآن والحديث، الذي يتفق على وقوعه جمهور علماء الأمة، ومنهم علماء الإباضية، وهذا ما وضح من منهج الخليلي، وتتناول هذه الدراسة بيان منهج الخليلي في تفسيره للآية السابعة من سورة آل عمران، الذي يمثل منهج التفسير الإباضي، واتخذت الدراسة المنهجَين الوصفي التحليلي والنقدي في بيان منهج الخليلي في تفسير الآية السابعة من سورة آل عمران؛ وذلك بوصف موضوعاته التي تناولها والشرحِ لها أو ذكرِ مصدرها، وأما النقد فهو يتجه إلى الآراء التي تبناها الخليلي، ودافع عنها، وبخاصة ما كان من آيات الصفات وكان متعصبا لمنهج مدرسة التأويل، الذي يوصف بأنه منهج الخلف، وكان يصف علماء مدرسة الإثبات خاصة بالحَشْوية والْمُجسِّمَة، و تتمثل إشكالية الدراسة في عدم وجود دراسات تتمتع بالحيادية في دراسة منهج مفسري القرآن الكريم من الإباضية، وبخاصة تفسير الخليلي؛ فمنها المغالي في الإطراء والموافق لكل ما يقوله الخليلي، ومنها المغالي في النقد والواصف للإباضية بالمبتدعة وغير ذلك، ومن هنا كانت هذه الدراسة في بيان منهج التفسير الإباضي متمثلا في تفسير الخليلي، ومحاولة الوصول إلى القول الراجح في تفاسير الإباضية مع الالتزام بالحيادية العلمية دون تجريح أو إطراء، وقد قامت الدراسة على العناصر الرئيسية التي ذكرها الخليلي في تفسيره للآية بالتحليل والمناقشة والنقد، وأبرزت أهمية دراسة منهج التفسير الإباضي وبخاصة تفسير الخليلي لما له من أهمية علمية ودينية، ومما أبرزته الدراسة أيضا تميز الخليليِّ في ردِّهِ على مُنكرِي المجاز، فقد استند فيه على أقوال العلماء المعتبرين قديما وحديثا، وكان محقًّا في تناوله اضطرابَ ابن القيم(ت751هـ) وتناقضه في موضوع المجاز، لكنه لم يكن مُنصفًا في هجومه على المثبتين لآيات الصفات؛ إذ سماهم حَشوية، ووصف عقيدتهم بأنها اسْتُقِيت من الفكر اليهودي، واستند إلى نصوص مبتورة؛ ليؤكد فكرته، وهذا الفعل لا يجوز من عالم كبير في مكانة الخليلي! وقد اتضح أنَّ منهج الإباضية في التفسير قريب جدًّا من منهج مفسرِي أهل السنة مع بعض الاختلافات في تناول آيات الصفات؛ وهذا يرجع إلى اختلاف التنوُّع، لا اختلاف التضاد.

Li̇bya'daki̇ Vakif Kurumunun Sürdürülebi̇li̇rli̇k Ve Sosyal Adaleti̇n Sağlanmasindaki̇ Rolü: Sorunlar Ve Çözüm Öneri̇leri̇ - Shaban, Mohamed Khalifa A. Ben; Azrak, Tawfik (Karatay İslam İktisadı ve Finans Dergisi, 2025)
Vakıflar, İslam tarihinde önde gelen dini ve ekonomik kurumlardan biri olarak kabul edilmektedir. Sosyal dayanışma ilkelerini güçlendirmede, dini ve eğitimsel faaliyetleri desteklemede ve aynı zamanda yüzyıllar boyunca yerel toplulukların gelişimine katkıda bulunmada önemli bir rol oynamışlardır. Bu araştırma, Libya’daki vakıf yönetiminin mevcut durumunu incelemeyi amaçlamakta; bu kurumun tarihî ve hukukî çerçevesini analiz ederek, toplum dengesini sağlamak amacıyla toplumun bazı kesimlerini desteklemedeki ekonomik ve sosyal rollerini ortaya koymaktadır. Çalışma, özellikle siyasi ve ekonomik değişimlerin bu kurumun sürdürülebilirliğini ve etkinliğini nasıl etkilediğine odaklanarak, vakıf sisteminin karşı karşıya olduğu zorlukları ele almaktadır. Ayrıca, mevcut sorunların çözümünde ve vakıf yönetiminin etkinliğinin artırılmasında yerel bir idarî model olarak İbazıyye mezhebine özgü Azzabe sistemine ışık tutulmaktadır. Bu sistem, toplumsal katılımı ve halk nezdindeki güveni tesis etmede potansiyel bir çözüm olarak değerlendirilmektedir. Araştırma, betimsel ve analitik yöntemlere dayanmakta olup, yeterince incelenmemiş olan Azzâbe sistemi aracılığıyla yerel bir yönetim modeli sunmasıyla dikkat çekmektedir. Ayrıca, bu kurumun sosyal adalet ilkeleri ve sürdürülebilir kalkınma hedefleriyle uyumlu şekilde etkinliğini artırmayı hedefleyen bir dizi reform önerisi de sunulmaktadır.

Ibāḍī Maritime Law in the Indian Ocean: Transport, Trade and Taxes in the 2nd-3rd/8th-9th Centuries - Bouzenita, Anke Iman (Ilahiyat Studies, 2025)
Seafaring and trade across the Indian Ocean have played a pivotal role for Oman and its scholars. Islamic law compendia are reflective of and an important source on the material culture of their times. They discuss all aspects of human life, questions of personal status and trade and international relations. Despite the exposure of Oman and its scholars to the sea and related legal cases, maritime law in the Ibāḍī fiqh encyclopedias is a neglected field of research. This study aspires to close a gap in the literature. It focuses on the earliest extant Omanī fiqh encyclopedias and other relevant material of the 2nd-3rd/8th-9th centuries, mainly the Kitāb Jāmiʿ Abī l-Ḥawwārī (alive in 272/885), Kitāb Jāmiʿ al-Faḍl ibn al-Ḥawwārī (d. 278/891) and Jāmi’ Ibn Jaʿfar al-Izkawī (alive in 277/892), with references to later sources, primarily the Kitāb Bayān al-sharʿ of Muḥammad ibn Ibrāhīm al-Kindī (d. 508/1115), the Muṣannaf of Abū Bakr al-Kindī (d.557/1162), and others. This research analyses the available material to identify the earliest possible source material and authorities of dicta on Ibāḍī maritime law while referencing later material for clarification. Case studies on different questions, such as hiring ships and vessels for transportation, contract work, shipwreck and jettison, taxation, and persons missing at sea, are analyzed with respect to the sea as spatial factor that may (or may not) impact Islamic legal rule.

İbâdî Âlim Osman b. Halîfe es-Sûfî’nin Fırka Tasnif Metodu Üzerine Bir İnceleme - Eski, Duran (Kader, 2025)
Hz. Peygamber’in vefatından sonra Müslümanlar arasında başta imâmet olmak üzere çeşitli meselelerde ihtilaflar meydana gelmiştir. Özellikle Hz. Osman’ın öldürülmesi ve ardından Cemel ve Sıffîn savaşlarıyla devam eden süreç, Müslümanların kendi içinde gruplara ayrılmasının ve çeşitli fırkalara bölünmesinin temelini teşkil etmiştir. Bu bağlamda ortaya çıkan ilk fırkalardan biri İbâdiyye olmuştur. Abdullah b. İbâd’a nispetle İbâdiyye diye anılan bu fırka, varlığını günümüze kadar da devam ettirmiştir. Bununla birlikte İbâdiyye üzerinde yeterli çalışmaların yapıldığını ve her açıdan objektif bir şekilde ele alındığını söylemek mümkün değildir. Muhalifleri tarafından parça-bütün ilişkisi kurularak Hâricîlerin alt kollarından biri şeklinde tasnif edilen İbâdiyye, genellikle bu şekildeki bir tanımlamayı kabul etmemiş ve Hâricîlik tabirinin zihinlerde uyandırdığı olumsuz anlamdan uzak durmaya çalışmıştır. Kendilerini de esasen Sıffîn Savaşı’ndaki Hakem Olayı ile birlikte Hz. Ali’nin ordusundan ayrılan ve Muhakkime denilen grubun devamı olarak görmüştür. Bu noktada mezhebin daha iyi anlaşılması ve değerlendirilmesi noktasında İbâdiyye’nin kendi kaynaklarından hareketle görüşlerinin ortaya konulması oldukça önemlidir. Dolayısıyla bu çalışmada, 6./12. asırda Kuzey Afrika’da yaşamış İbâdî âlim Ebû Amr Osman b. Halîfe el-Mârağnî es-Sûfî’nin Risâletü’l-fırak adlı eseri konu edilmiştir. Eserde ilk olarak İbâdiyye’nin kendi içindeki ayrışmalara yer verilmiş ve bu bağlamda altı alt fırkadan bahsedilmiştir. Söz konusu fırkalar, klasik İslâm Mezhepleri Tarihi kaynaklarında İbâdiyye’nin alt kolları olarak zikredilen fırkalardan tamamen farklıdır. İbâdiyye’den sonra da Hâricî fırkalara geçilmiştir. Bu fırkalardan genel anlamda bahsedilip ayrıntıya girilmemiş ve burada mutedil bir Hâricîlik algısı oluşturulmaya çalışılmıştır. En sonunda da Mârika, Mürcie, Kaderiyye ve Sebbâbiyye/Şîa şeklinde İslâm tarihinde ortaya çıkan mezheplere yer verilmiştir. Genellikle Ehl-i sünnet tarafından Hâricîler için kullanılan Mârika ismi, burada ters bir mantık yürütülerek Ehl-i sünnet hakkında kullanılmıştır. Muhakkime’den İbâdiyye’nin Vehbiyye kolu ise hak fırka olarak kabul edilmiştir. Böyle bir kabul eserin amacını, üslubunu ve metodunu doğrudan etkilemiştir. Bu çalışmada Osman es-Sûfî’nin hayatı, ilmî kişiliği ve yaşadığı dönem hakkında bilgi verilmiş, ardından Risâletü’l-fırak’ta uyguladığı fırka tasnif metodu ve bu tasnifin nitelikleri üzerinde durulmuştur. Çalışmanın amacı, Osman es-Sûfî bağlamında İbâdiyye’nin diğer İslâm mezheplerine dair yaklaşımını ve onlar arasında kendilerini nerede konumlandırdığını ortaya koymaktır. Ayrıca 6./12. asır İslâm düşünce dünyasının İbâdiyye tarafından nasıl algılandığı, hangi mezheplerin tekfir edilip uzak durulduğu ve tekfire konu edilen meselelerin neler olduğu gibi hususlar da çalışma kapsamına girmektedir.

Abdullah b. İbâz’ın Abdülmelik b. Mervân’a Gönderdiği Risâle - Çolak, Muhammet Ali (Düzce İlahiyat Dergisi, 2025)
Hâricîlik, İslam tarihinde ilk ayrılık hareketini gerçekleştiren itikâdî mezheptir. Bu sebeple İslam Mezhepler Tarihi müellifleri tarafından zamanla ortaya çıkan Hâricî fırkalar ve görüşleri büyük bir titizlikle kayıt altına alınmıştır. Bununla birlikte erken döneme ait ana Hâricî fırkalardan olup varlığını günümüze kadar sürdürebilmiş olan İbâzîliğin yazılı metinlerinin bir kısmı bugün ulaşılabilir vaziyettedir. Çalışmamızda yer verdiğimiz Abdullah b. İbâz’ın (ö. 86/705 [?]) dönemin Emevî halifesi Abdülmelik b. Mervân’a (ö. 86/705) gönderdiği risâle İbâzîliğin temel itikâdî görüşlerini anlama noktasında erken dönemde kaleme alınmış oldukça önemli bir yazılı kaynaktır. Bu risâle incelendiğinde İbâzîler’in itikâdî görüşlerinin dayanakları büyük oranda ortaya çıkmaktadır. Ayrıca her ne kadar mezhebî taassup ile kaleme alınmış olsa da ilk dört halife dönemi olayları ve erken dönem Emevî tarihine kaynaklık edebilecek bilgiler barındırmaktadır. Bizler de çalışmamızda günümüze kadar ulaşabilmiş bu risâlenin çevrisini ve değerlendirmesini yaparak İslam Mezhepler Tarihi alanındaki araştırmacılarının istifadesine sunmaya karar verdik. Söz konusu bu risâle hem İbâzî geleneğe ait eserler hem de Ehl-i sünnet ve Şiî geleneğe ait diğer klasik İslam Mezhepler tarihi eserleriyle karşılaştırmaya, üzerinde tahlil ve tenkit yapmaya elverişlidir.

Rabî’ B. Habîb’i̇n (öl.175/791) İti̇kâdî Hadi̇sleri̇ Yorumlama Bi̇çi̇mi̇ - Özdemi̇r, Ahmet (The Journal of Academic Social Science Studies, 2024)
Rabî’ b. Habîb (öl. 175/791), İbâdiyye mezhebinin erken dönem hadis âlimlerindendir. İbâdiyye mezhebinin günümüze ulaşan en eski hadis kitabı olan el-Câmiu’s-Sahîh adlı eser de ona aittir. O, bu eserinde inanç, ibadet, ahlak, muamelat, siyer vs. gibi pek çok konuyla alakalı bilgi ve rivayetlere yer vermiştir. Eserin üçüncü cildinde Allah’ın sıfatları, imanın mahiyeti, küfür, şirk, büyük günah işleyen kişinin durumu gibi itikadî tartışmalara yer verilmiştir. Rabî’ b. Habîb, muhalifleriyle girdiği itikadî konulara dair tartışmalarda görüşünü desteklemek amacıyla birçok ayet, hadis, sahabe ve tabiîn görüşlerine yer vermiştir. Rabî’ b. Habîb’in ilgili konularda takip ettiği metot bir yandan ilgili döneme ait ilmî tartışmaların, hadislerin anlaşılması ve yorumlanmasına etkisini ortaya koyarken öte yandan mezhep bağlılığının nassların yorum ve teviline etkisi hususuna da ışık tutmaktadır. Söz konusu tartışmalar, aynı zamanda Rabî’ b. Habib’in müntesibi olduğu İbâdiyye mezhebinin dinî nasslara bakışını ortaya koyması açısından da önem arz etmektedir. Bu bağlamda “Hâricîlerin dini metinleri genellikle sathi ve zahirî olarak anlamışlardır” şeklindeki genel kanaatin doğruluk derecesine de ışık tutacak olan bu çalışma, Rabî’ b. Habîb’in inanç ile alakalı hadislere yaklaşımına ışık tutacaktır. Ayrıca bu çalışmada Rabî’ b. Habîb’in eserinde tartıştığı konuların mahiyeti, delil olarak kullandığı rivayetlerin genel özellikleri ve söz konusu hadisleri değerlendirme usul ve metodolojisi ortaya konulacaktır.

Erken Dönem Bir İbâzî Teorisyeni: Abdullah b. Yezîd el-Fezârî’nin (II. -III. yüzyıl) Kitâbü’t-tevhîd’i ve Kelâmî Perspektifi - Taşkın, Bilal (İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 2021)
Dinlerin teşekkül süreçlerini takip eden gelişim dönemleri pek çok teolojik tartışmalara sahne olmuştur. İslam Dini’nin fikrî açıdan gelişim yaşadığı ve din içinde mezhepleşmenin başladığı ilk asırlarda Müslümanlar kendi aralarında muhtelif sebeplerle farklı teolojik tartışmalar yaşamışlardır. Bu tartışmalar İslam Dini içerisinde pek çok itikâdî mezhebin oluşmasını etkilemesinin yanı sıra tartışma konularına ilişkin yoğun bir telif faaliyetinin başlamasına da yol açmıştır. Bu faaliyetlerin sonucu olarak düşünce geleneğine kazandırılan eserlerin bir kısmı günümüze ulaşmıştır. İslam’da ilk teşekkül eden mezhepler arasında kabul edilen İbâzî Mezhebi’nin Kûfe’deki temsilcilerinden Abdullah b. Yezîd el-Fezârî’nin kelâmî problemler içeren eserleri de bu çalışmalar arasında yer alır. Fezârî’nin eserleri Wilferd Madelung ve Abdulrahman al-Sâlimî, Early Ibādī Theology: Six Kalām Texts by ʿAbd Allāh b. Yazīd al-Fazārī adıyla neşredilmiştir. Çalışmamızda Fezârî’nin hayatı ve mezhebî duruşu ve onun bahsedilen eserleri arasında yer alan İbâzî mezhebinin temel ilkelerinin açıklandığı Kitâbü’t-tevhîd’i incelenecektir. Amacımız İslam’ın ilk dönemlerinde, ana akım dışında kalan bir itikâdî mezhebin ilk dönem kaynakları üzerinden inanç esaslarını ortaya koymak ve Müslümanların inanç farklılıklarının oluşum aşamasında gündeme aldıkları problemleri otantik bir kaynak üzerinden serimlemektir. Görebildiğimiz kadarıyla soru cevap yöntemini merkeze alan eserinde Fezârî, iman, iman-amel, insanların inançlarına ve amellerine göre tasnifi, İbazî olmayan Müslümanlara (ehl-i kıble) nasıl davranılacağının ilkleri ve ilâhî sıfatlar gibi konuları ele almaktadır. Fezârî eserinde hem aklî hem de naklî delillere yer vermektedir. Kitâbü’t-tevhîd, klasik kelâm metinlerinde yer alan konu tertibine bağlı olmayıp İbâzî mezhebinin genel esaslarını önem sırasına göre aktarmaktadır. Eserinde açıkça bir mezhebi ya da kişiyi doğrudan hedef almayan Fezârî zaman zaman İbâzî mezhebi içinden ismini zikretmediği kişileri eleştirmektedir. İlaveten, Fezârî’nin eseri, güçlü diyalektik içeriğe sahip olmanın yanında, açık yalın bir anlatıma sahiptir.
Keywords: Fazārī; ʿAbd Allāh ibn Yazīd al-

The Relationship Between Faith and Politics in the First Period in Salim Ibn Zekwan’s Work “as-Sira” - Gasimov, Azer Ali (Culturological almanac, 2023)
In the book “as-Sira”, Salim ibn Zekwan has presented the essential codes of the Kharijites/Ibadi thought and the relationship between faith and politics in the early period. In “as – Sira” he reflected the specific examples of the Kharijites/Ibadi thought in faith and action context by using explanation of events of the time of Hazrat Osman and Hazrat Ali. Also, Salim has become one of the important figures of this thought by evaluating political events in the context of faith. Religion is one of the most effective values in the life of an individual and society. It is a motivation that influences, directs and gives enthusiasm and spirit to the individual and society. Therefore, religion does not serve any political, legal, individual and social purpose. Also, it cannot be sacrificed to a false belief or thought and fanaticism. When religious texts are taken out of their context, they can be misunderstood. One of the problematic reasons for religious fanaticism is the commentaries that contradict the purpose when they assign a meaning to divine orders and apply them to daily life. It causes chaos and discomfort trying to force your own political and intellectual views as absolute truths and imposing them on others. As a result of that people are directed to the wrong direction and purpose, they are divided, grouped, separated and become enemies to one another. Thus, religion, which its real purpose is making people live in unity, equality and sense of brotherhood, appears as a problem and chaos by being got off its point. Especially, it turns into means of violence, oppression and chaos in the hands of some malicious people. The Holy Quran has established the faith as high and sacred value principles. It invites people to believe in these values independently and gives people the freedom to accept or reject the values of Islamic faith. It does not accept any pressure or direction on this subject. Allah has not given a right to anyone or organization to make pressure or coercion in worships. The Quran has ordered Prophet Muhammad to preach revelation and not to put pressure upon this issue.

Şâfi‘î Fıkıh Usûlünün İbâḍî Fıkıh Usûlüne Etkisi: Ḫaffâf ve Melşûṭî Örneği - Eşit, Davut (Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2023)
Fıkhî mezheplerin kendilerine özgü yapıları, usûlleri, iç disiplinleri ve tutarlılıkları vardır. Bunların yanı sıra, fıkhî mezhepler kendileri dışındaki farklı mezheplere, düşüncelere ve gelişmelere kapalı, statik yapılar değildir. Aksine bir mezhebin gelişiminde farklı mezheplerle olan etkileşimin de payı vardır. Mezheplerin kendi görüşlerini savunma veya farklı mezhebin görüşlerini eleştirme amacıyla cedel ve hilâf türü eserler ortaya koymaları, esasında bir mezhebin diğer mezheplerle olan etkileşiminin sonucunda ortaya çıkan fıkha özgü bir literatür olarak değerlendirilebilir. Bir mezhebin kendi doktrinini savunma veya kendisi dışındakileri eleştirebilmesi diğer mezhebin de doktrinine hâkim olmayı gerekli kılmaktadır. Bu açıdan bakıldığı takdirde kurumsal yapılar olarak mezheplerin varlığı ve gelişimi bir anlamda farklı mezheplerle olan etkileşimine ve iletişimine de bağlıdır. Bu etkileşim, sözünü ettiğimiz mezheplerin kendileri dışındaki farklı mezheplerle ilmî açıdan mücadele etme ve rekabet etmeyle beraber birbirlerinin fıkhî mirasından karşılıklı bir şekilde istifade etme şeklinde de gerçekleşmiştir. Özellikle aynı bölgede varlık gösteren ve yaşayan mezheplerin birbiri ile daha fazla etkileşimde oldukları vakidir. Ancak bu durum uzak bölgelerde yaşayan mezhep mensuplarının birbirinden bağımsız ve habersiz oldukları, birbirleriyle etkileşimde olmadıkları anlamına gelmemektedir. Aksine farklı münasebetlerle birbirinden uzak coğrafyalara yapılan seyahatler, Hicâz gibi dini merkezlerdeki buluşmalar, birbirinden çok uzak merkezlerde ortaya konulan bilginin dolaşımda olmasına ve karşılıklı kullanılmasına olanak sağlamıştır. Bu minvalde araştırmamızda birbirinden uzak sayılabilecek coğrafyalarda ve zaman aralığında yaşayan iki farklı mezhep âlimi tarafından ortaya konulan iki metin üzerinden mezheplerin birbiriyle olan etkileşimi ele alınacaktır. Bu metinlerden biri 4./10. asır Irak bölgesi Şâfi‘î fakîhlerinden olan Ebû Bekr el-Ḫaffâf’a (öl.362/973 [?]) ait el-Aḳsâm ve’l-ḫiṣâl, diğeri ise 6./12. Asır Mağrib bölgesi İbâḍî âlimlerinden olan Tebġûrîn el-Melşûṭî’ye (öl. 6./12. yüzyıl) ait olduğu tahmin edilen el-Edille ve’l-beyân adlı eserdir. Çalışmamızda biri Irak bölgesinde diğeri ise Mağrib bölgesinde yaşayan ancak aralarında iki yüzyıllık bir tarih aralığı olan; keza biri Şâfi‘î diğeri ise İbâḍî olan iki fakîhin usûl düşüncesi bakımından birbiriyle olan irtibatı irdelenecektir. Bu temelde Şâfi‘î fıkıh usûlü ile İbâḍî fıkıh usûlü arasındaki etki ve etkileşimin ortaya konması araştırmanın temel hedefidir. Daha doğru bir ifade ile Ḫaffâf’ın el-Aḳsâm ve’l-ḫiṣâl’inin Melşûṭî’ye nispet edilen el-Edille ve’l-beyân adlı esere etkisi üzerinden Şâfi‘î fıkıh usûlünün İbâḍî fıkıh usûlüne etkisi ortaya konmaya çalışılacaktır. Melşûṭî’nin eserindeki kurguya bakıldığında pek çok hususta gerek lafız gerekse de muhteva bakımından Ḫaffâf’tan etkilendiğini söylemek mümkündür. Ancak Melşûṭî’nin fıkıh usûlü düşüncesi sadece Ḫaffâf’ın el-Aḳsâm ve’l-ḫisâl’i ile değil özellikle el-Aḳsâm ve’l-ḫiṣâl’de bulunmayan hususlarda Şâfi‘î (öl. 204/820) başta olmak üzere diğer Şâfi‘î usûlcülerinin görüşleri ile de irtibatlıdır. Bu husus dikkate alınarak Melşûṭî’nin fıkıh usûlü düşüncesi, Şâfi‘î usûlcülerinin görüşleri ile mukayese edilerek genel olarak Melşûṭî üzerinden İbâḍî fıkıh usûlünün Şâfi‘î fıkıh usûlü ile olan irtibatı kurgulanmaya çalışılacaktır. Buradan hareketle her ne kadar araştırma Ḫaffâf’ın el-Aḳsâm ve’l-ḫiṣâl’i ile Melşûṭî’ye nispet edilen el-Edille ve’l-beyân adlı eser üzerinden temellendirilmeye çalışılsa da her iki mezhep arasındaki irtibatın genel fotoğrafını sunmak için, farklı usûl eserlerinden de istifade edilecektir.

İbadi̇yye Mezhebi̇ Ve Gi̇zli̇li̇k Düşüncesi̇ (taki̇yye) - Benras, Mahmoud (Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2022)
Hariciyye’nin bir alt kolu olan İbadiye, temelde bazı sosyo-politik sebeplerle kendini yenileyerek günümüze kadar varlığını sürdürebilen az sayıdaki İslâm mezheplerinden biridir. Günümüzde İbadiyye mezhebi doğuda Umman Sultanlığı, batıda Kuzey Afrika ve Tanzanya gibi farklı coğrafyalara yayılmış durumdadır. Orantısal olarak değerlendirildiğinde İbadiler ile ilgili yapılan araştırmaların diğer mevcut ve mensubu kalmamış mezheplere nispetle daha az olduğu görülmektedir. Bu durum mezhebin sahada yeteri kadar bilinmemesine hatta yanlış bazı değerlendirmelerde bulunulmasına sebep olmaktadır. İbadiyye, hicri birinci yüzyılda meydana gelen ve özellikle Büyük Fitne olayları diye anılan Sıffin Savaşı ve sonrasındaki gelişmelere bağlı olarak ortaya çıkan dinî bir gruptur. Bu grup ilk dönemde Haricilerin yanında yer alırken süreç içerisinde fikren ve siyaseten onlardan ayrılmıştır. Hariciler erken dönemden itibaren tarih sahnesinden silinmelerine rağmen İbadiler günümüze değin varlıklarını sürdürmeyi başarmışlardır. Çoğu araştırmacı, İbadilerin hâlâ Haricilerin bir kolu olarak varlıklarını sürdürdüklerini düşünmektedir. Dünyada birçok dini fırka ve mezhep açıktan veya saklı faaliyet gösterme fikrini benimsemiştir. Bu husus, ahlakî açıdan olumsuz bir durum olarak görünse de benzer nitelikler Şiî, Batınî vb. diğer Müslüman gruplar arasında da yaygın olarak mevcuttur. Dini akım yahut grupların, mensubu bulunduğu dinin diğer mensuplarından kendilerini farklı görmeleri hatta diğer akım veya mezhep müntesiplerini ötekileştirme süreçleri, kimi bilginler tarafından bir tür gerçekten uzaklaşma veya yalanı ve ikiyüzlülüğü meşru kabul etme olarak nitelendirilmektedir. Aynı zamanda bu durum çevresindekileri bir tür aldatma, kandırma ile neticeleneceği için bir fırkaya veya mezhebe intisabın zorunlu bir gereği olarak da değerlendirilemeyeceği yorumu yapılmaktadır. Öte yandan takiyye olgusu dinî açıdan olumlu bir arka plana sahiptir. Örneğin takiyye sayesinde din, dolayısıyla da insan ve toplum birtakım tehdit ve tehlikelerden korunabilir. Ancak bu müspet olgunun yalan ve ikiyüzlülüğe bulaştığı ithamlarına muhatap olması, dinin maksadı dışında farklı hedefler için kullanıldığını göstermektedir. Dinde takiyyenin hedefi insanı, toplumu ve dini korumaktan ve ahlaki olarak geliştirmekten öte bir şey olduğu söylenemez. Bazı İslam mezhepleri takiyyeyi anılan bağlam içinde makul bir seviyede ele alıp uygularken, bazıları da ifrat derecesinde aşırılığa kaçmaktadırlar. Bu çalışmada İbâdiyye mezhebinin siyasi düşüncesindeki temel meselelerinden olan takiyye konusundaki yaklaşımları başta olmak üzere onların takiyye yapıp yapmadıklarını, imamet ve yönetim konularındaki bakış açılarını ve diğer sünnî veya sünnî olmayan mezheplerle karşılaştırmalı olarak ele alacağız. İbâdiyye’nin bu güne kadar varlığını sürdürebilmesinin başlıca nedenleri arasında takiyye yapmış olmaları da söylenebilir. Öyle ki, tarih boyunca birçok kültürel ve askeri saldırıya maruz kalmasına rağmen muhtelif coğrafyalarda kesintisiz bir şekilde yaşayabilmişlerdir. Bazı dönemlerde diğer Müslüman gruplardan kendini izole ederek yaşasa da geçmişte olduğu gibi bugün de diğer mezhep müntesipleriyle barış içinde bir arada yaşamaktadır. İlaveten aşırılıkçı bir siyasi ideolojiye sahip olan Hariciyye mezhebine bağlı olmasına rağmen İbâdîler, tarihi süreçte düşünce yapılarında ve yaklaşım tarzlarında kısmen ılımlılık havasına büründükleri görülmüştür. Kısaca İbâdîler, Haricilerle tarihsel birlikteliklerine rağmen, özellikle itikadi ve siyasî düşüncelerini hayata geçirmede Haricilerden ayrılmışlardır. Bununla birlikte İbâdî siyasî düşüncesi birtakım özelliklerle ayırt edilir ve bunların en önemlileri şunlardır: Birincisi: İbâdî siyasî düşüncesi zahire dayalıdır. Yani içinde Bâtınî yahut ezoterik unsurları taşımayan açık bir düşüncedir ve hicretin birinci ve ikinci asırlarında ortaya çıktığı andan itibaren Haricî düşünce ile benzerlikler taşısa da pek çok temel noktada farklıdır. Öte yandan siyasi düşüncede İbâdîler ile Haricilerin birleştirilmesi de yanlıştır. İkincisi: İbâdîler, mutedil sayılan ve Ehl-i sünnet’in düşüncesine yakın kabul edilebilecek İslâmî bir gruptur. Çünkü muhaliflerini, Haricilerde olduğu gibi kâfir ve gayrimüslim saymazlar, kanaatimizce İbâdiyye mezhebinin günümüze kadar varlığını sürdürmesinin temel sebebi budur. Zira İslam tarihinde aşırılıkçı yaklaşıma sahip İslâm mezheplerinin çoğu zamanla yok olmuştur. Üçüncüsü: İbadilerin Takiyye fikrini ölçülü kullandıklarını ve onu dinin esaslarından biri olarak da görmediklerini ifade etmek gerekir. Aksine onlara göre takıyye dini, bireyi ve toplumu korumayı amaçlayan, bir olgudur.

Mağrib’de Fatımi İktidarına Karşı Bir Meydan Okuma: İbadî Ebū Yezīd en-Nukkārī İsyanı (332-336/943-947) - Demir, Ferda (Ankara Üniversitesi Ilâhiyat Fakültesi Dergisi, 2025)
Şiʿa’ya bağlı bir mezhep olarak gelişen İsmailiyye, Caʿfer es-Ṣādıḳ’ın (ö.148/765) vefatından sonra yürütülen gizli davet faaliyetleri ile Müslüman coğrafyada yayılmış, özellikle Yemen’de ve Mağrib’de etkili olmuştur. İsmailî başdāʿīsi Ebū ʿAbdullāh eş-Şīʿī’nin (ö. 298/911) çağrısı üzerine Mağrib’e ulaşan dönemin İsmailî imamı ʿUbeydullāh el-Mehdī (297-322/909-934), hilafetini ilan ederek Fatımi Devleti’ni kurmuştur (296/909). Akdeniz kıyılarından Ṣaḥrā Çölü’ne kadar uzanan, coğrafi açıdan çeşitli bir yapıya sahip Mağrib’de, nüfusun çoğunluğunu Berberiler ve Araplar oluşturuyordu. Dinî yapı ise ağırlıklı olarak Maliki Sünniler, İbadî Hariciler ve Şiî İsmailîlerden meydana geliyordu. Dinî, etnik ve coğrafi unsurların bir araya gelişi, İsmailî-Fatımi yönetimine yönelik siyasi ve askerî gerilimlerin oluşmasına elverişli bir zemin hazırlamıştır. Harici-İbadîliğin Nukkārī kolundan olan Ebū Yezīd Maḫled b. Keydād’ın başlattığı uzun soluklu isyan (332-336/943-947), Fatımi Devleti’nin kuruluş döneminde Mağrib’in dinî, etnik ve siyasî etkenlerini bütüncül biçimde yansıtan bir olaydır. Bu çalışmada, Ebū Yezīd İsyanı’nın arka planı, gelişim süreci ve sonuçları, ana kaynaklara dayanılarak kapsamlı biçimde ele alınmıştır. Bölgenin siyasi, dinî ve demogrofik yapısına ilişkin önemli bilgilere ulaşılan bu çalışmada, Mağrib halkının Fatımi iktidarına yönelik teāmülü, dönemin dinî ve toplumsal dinamikleri bağlamında değerlendirilmiştir.

الدور العماني في دعم الحملات الكشفية البريطانية في شرق أفريقيا خلال النصف الثاني من القرن 19م - الكيومي, د سليمان بن سعيد بن حبيب (مجلة الشرق الأوسط للعلوم الإنسانية والثقافية, 2025)
يتناول هذا البحث الدور العُماني في دعم حركة الكشوفات الجغرافية البريطانية في شرق أفريقيا خلال النصف الثاني من القرن التاسع عشر الميلادي، من خلال تحليل طبيعة العلاقة بين سلاطين زنجبار وروّاد الحملات الكشفية الأوروبية، ولاسيما البريطانية منها. ويسعى إلى إبراز الكيفية التي أسهمت بها التسهيلات السياسية والإدارية واللوجستية التي قدمها سلاطين زنجبار، بدءًا من عهد السيد سعيد بن سلطان، مرورًا بالسيد ماجد بن سعيد، وانتهاءً بالسلطان برغش بن سعيد، في تمكين المستكشفين من اختراق المناطق الداخلية لشرق أفريقيا. ويعتمد البحث على المنهج التاريخي التحليلي، مستندًا إلى الوثائق العُمانية والبريطانية، والمراسلات الرسمية، إلى جانب المصادر العربية والأجنبية المعاصرة للأحداث. ويكشف عن أن الدعم العُماني للحملات الكشفية لم يكن بدافع المشاركة في الأهداف الاستعمارية أو التنصيرية، بل جاء في إطار سياسة الانفتاح والتسامح التي انتهجها سلاطين زنجبار، وسعيهم إلى تعزيز مكانة زنجبار التجارية والسياسية في الإقليم. كما يوضح البحث التداخل الوثيق بين النشاط الكشفي والنشاط التنصيري، إذ شكلت الحملات الجغرافية غطاءً لانتشار الإرساليات المسيحية، التي استفادت من الحماية والتسهيلات الممنوحة للمستكشفين. ويخلص إلى أن هذه التسهيلات، وإن قُدِّمت بحسن نية، أسهمت دون قصد في تمهيد الطريق أمام التغلغل الأوروبي في شرق أفريقيا، وكان لها آثار بعيدة المدى على التوازن الديني والثقافي في المنطقة، رغم استمرار قوة الحضور الإسلامي ومقاومته للنشاط التنصيري.
Keywords: Relations – Oman – Royaume-Uni

حفظ الأسرة من خلال ضوابط النسب في الفقه الإسلامي: الفقه الإباضي أنموذجا - الحبسي, سلطان بن منصور (المجلة العلمية بكلية الآداب, 2026)
Keywords: Fiqh – Ibadisme

سياسة ألمانيا الاستعمارية في شرق أفريقيا من خلال حماية بعض الشخصيات العمانية: السيدة سالمة والسيد خالد نموذجًا - الكيومي, سليمان بن سعيد (دورية کان التاريخية: المستقبل الرقمي للدراسات التاريخية, 2026)
يتناول المقال الراهن السياسة الاستعمارية الألمانية في شرق أفريقيا خلال النصف الثاني من القرن التاسع عشر، من خلال تحليل مواقف ألمانيا تجاه شخصيتين عمانيتين بارزتين هما السيدة سالمة بنت سعيد والسيد خالد بن برغش بن سعيد. تسعى الدراسة إلى الكشف عن أبعاد الحماية الألمانية لهاتين الشخصيتين، وبيان كيف استخدمتها ألمانيا كوسيلة لتحقيق مكاسب سياسية واستعمارية في مواجهة النفوذ البريطاني المتنامي في المنطقة. اعتمد المقال على المنهج التاريخي الوصفي التحليلي، بالاستناد إلى مجموعة من المصادر الوثائقية والمراجع التاريخية العمانية والعربية والأجنبية، إضافة إلى مذكرات السيدة سالمة التي شكلت مصدرًا أوليًا مهمًا لفهم طبيعة العلاقات بين زنجبار وألمانيا. وقد أظهرت النتائج أن ألمانيا تبنت سياسة ناعمة قائمة على التحالفات الفردية والحماية الدبلوماسية للشخصيات ذات التأثير المحلي، بهدف إيجاد موطئ قدم سياسي واستراتيجي في شرق أفريقيا، في حين واجهت بريطانيا تلك التحركات بحذر ورفض صريح خشية الإضرار بمصالحها الاستعمارية. وتخلص الدراسة إلى أن الحماية الألمانية لم تكن عملاً إنسانيًا بقدر ما كانت أداة ضغط سياسية ضمن التنافس الأوروبي على زنجبار، كما تبرز أهمية الدور العماني غير المباشر في رسم ملامح الصراع الاستعماري في المنطقة.الاستشهاد المرجعي بالمقال:سليمان بن سعيد الكيومي، "سياسة ألمانيا الاستعمارية في شرق أفريقيا من خلال حماية بعض الشخصيات العمانية: السيدة سالمة والسيد خالد نموذجًا".- دورية كان التاريخية.- السنة التاسعة عشرة- العدد الخامس والسبعون؛ يناير 2026. ص 184 – 194.
Keywords: Relations – Oman – Allemagne

تكييف اختبار المعالجة المورفولوجية للكلمة المكتوبة باللغة العربية لدى متعلمي السنة الأولى والثانية ابتدائي الناطقين باللغة الأمازيغية "المزابية" - أوعيسي سكوتي, أحمد; فلاب, صليحة (مجلة التواصل, 2026)
.تهدف هذه الدراسة إلى تكييف اختبار المعارف المورفولوجية للغة المكتوبة على متعلمين ناطقين باللغة الأمازيغية "المزابية" من الأولى ابتدائي في نهاية مرحلتها. وقد اعتمدنا اختبار المعارف المورفولوجية للغة المكتوبة المبني على البيئة الجزائرية في إطار مشروع PRFU لفرقة بحث (قلاب، خورتة، وافي 2018) والمطبق على متعلمي الصف الثالث والخامس إبتدائي المطابق للفئة العمرية 09-11 سنة. سنعرض من خلال هذا المقال أولى المراحل من هذه الدراسة باستقصاء النتائج التي توصلنا إليهاعلى مجموعة دراسة لـ (32) متعلما، وقد خلصنا إلى تقديم نسخة مكيفة على الفئة العمرية 6-7 سنوات لأطفال متمدرسين في السنة الأولى لغتهم الأم الميزابية. كما سجّلنا ملاحظات مختلفة على المستويات المورفولوجية للّغة العربية لغير الناطقين بها، وسجلنا ملاحظات أخرى على بعض بنود الاختبار. This study aims to adapt a written language morphological knowledge test for first-grade learners at the end of their stage, who are speakers of the Amazigh "Mzab" language. We utilized the written language morphological knowledge test developed and based on the Algerian environment within the framework of the PRFU project by a research team (Guelab, Khourta, and Wafi, 2018), which was previously administered to third and fifth-grade learners (corresponding to the 9–11 age group).
Keywords: Linguistique – Mzab

From Tradition to Activism: Touiza as a Socio-Cultural Practice for Solidarity and Mountain Tourism in Algeria - Chiheb, Adel (Algerian Journal of Research and Studies, 2026)
This paper examines Touiza, an ancestral socio-cultural practice of collective work and mutual aid from Algeria, tracing its evolution from a traditional foundation of communal life to a modern form of civic activism. Often translated as solidarity or communal work, Touiza is a living practice that continues to shape social relations and is being actively reimagined by contemporary actors. By analyzing its foundational principles and examining its modern applications, this paper argues that Touiza serves not only as a potent vehicle for reinforcing social solidarity but also as a blueprint for an authentic, equitable, and sustainable model of mountain tourism. This approach stands in contrast to extractive or mass-market tourism, instead proposing a model where cultural integrity, community empowerment, and environmental stewardship are paramount. Through a deconstruction of the concept of Touiza, an exploration of its role in fostering modern solidarity and local governance, and an analysis of case studies, this paper illustrates its tangible potential to transform the mountain tourism landscape in Algeria.
Keywords: Vie sociale – Mzab

من رجالات النضال والإصلاح في مدينة الأغواط (الشيخ صالح بليدي1910-2015م أنموذجا) - سعودي, أحمد (مجلة العلوم الإنسانية والحضارة, 2025)

Contexts of the Early Creation of Islamic Trading Partnerships: The Ibāḍī and Sunnī Legal Casuistry - Francesca, Ersilia (Al-Masāq, 2026)
Keywords: Fiqh – Commerce

The Architecture of Palaces in Wadi Righ and souf A Study of the Impact of the Environment on Design and Construction Techniques - Belahbib, Wafa; Touil, Laidi (Al’ibar: Journal of Studies Historical and Archeological in North Africa, 2026)
Keywords: Architecture – Oued Souf

The Oman Flora and Fauna Survey, 1975 - Harrison, David L. (Journal of Oman Studies, 1975)
The story of this expedition has its origin in the concern which has developed in recent years for the future of the Arabian Tahr (Hemitragus jayakari). This unique species of wild goat, confined to the mountain ranges of Oman, seemed to be threatened with extinction. During the spring of 1973 we formulated a plan for a National Park in the Jebel Akhdar Range. The area we selected is centred on the principal peak of Jebel Akhdar, and is almost rectangular, about 50 km across and 30 km from north to south, in the Hajar al-Gharbi, just south of Rostaq.
Keywords: Botanique – Oman

Sohar Ancient Fields Project: Interim Project no. 1 - Wilkinson, T.J. (The Journal of Oman Studies, 1975)
During surveys conducted in 1973 as part of the Harvard Archaeological Survey of Oman, Williamson noted that the 9th-10th century trading city of Sohar had formerly been surrounded by a wide belt of intensive agriculture. This apparently stretched far inland of the present day limits of irrigated cultivation and its estimated area of some 6,100 hectares was calculated to be four times that of the present day cultivation within the same length of coast. Furthermore, this figure is only 700 hectares less than the entire area of irrigated land to be found today along the Batina from the Emirates border in the north to Al Khaburah in the south. To supply this area with irrigation water would have required a sophisticated system of water supply and the possible yield of such a system assumes added significance today when the water resources of the Batina are proving to be a limiting factor in agricultural development.

The Rock Art of Oman 1975 - Clarke, Christopher (The Journal of Oman Studies, 1975)
Keywords: Archéologie – Oman

Survey and Excavations in Central Oman, 1974-75 - Cardi, Beatrice de (Journal of Oman Studies, 1975)
Keywords: Archéologie – Oman

The Incense Port of Moscha (Khor Rori) in Dhofar - Pirenne, Jacqueline (Journal of Oman Studies, 1975)
Keywords: Archéologie – Oman

A possible Link between the Jemdet Nasr and the Umm an-Nar Graves of Oman - Frifelt, Karen (Journal of Oman Studies, 1975)
Keywords: Archéologie – Oman

Oman in the Third Millennium BCE - Hastings, Anne; Humphries, J. H.; Meadows, R.H. (Journal of Oman Studies, 1975)
In the course of two seasons of survey the Harvard Archaeological group has located seventeen settlements which, on the basis of associated ceramics, stone structures, lithic and copper remains, can best be attributed to the Third Millennium BCE. From the accumulated evidence, a preliminary idea of the conditions of life in Bronze Age Oman can be gleaned.
Keywords: Archéologie – Oman

Special Surface Finds from Old Wibil, an Iron Age Site in Ar Rustaq, Sultanate of Oman - Douglas, Khaled; Gernez, Guillaume; Hesein, Mohamad A. (Journal of Oman Studies, 2023)
Keywords: Archéologie – Oman

Iron Age landscape in the Tanuf District, Ad-Dākhliyyah Governorate: A transmountain hypothesis based on surveys and excavations in 2017–2023 - Kuronuma, Taichi; Miki, Takehiro; Tanabe, Kantaro; Kondo, Yasuhisa (Journal of Oman Studies, 2023)
Keywords: Archéologie – Oman

A Set Of Early Iron Age Discovered at Dhat Khayl Near Al-Hamra (Ad-Dakhiliyah), Oman - Gernez, Guillaume (Journal of Oman Studies, 2023)
Keywords: Archéologie – Oman

A Wadi Suq Necropolis in The Mountains Rescue Excavations at Bilad Ash Shuhum (Adh-Dhahira, Oman) - Gernez, Guillaume; al-Ghafri, Waleed; Ciesielski, Elsa (Journal of Oman Studies, 2023)
Keywords: Archéologie – Oman

The Collective Corridor-Shaped Tombs of The Daba Al Bayaah Necropolis (Musandam, Oman): The Origin and Spread of A Funerary Structure Based On Evidence From South-East Arabia - Genchi, Francesco (Journal of Oman Studies, 2023)
Keywords: Archéologie – Oman

Rupelian Fossil Elasmobranch from Omani Thaytiniti Fauna Fill A Chronological Gap in The Elasmobranch Fossil Record of West Indian Ocean - Adnet, Sylvain; Cappetta, Henri; Charpentier, Vincent (Journal of Oman Studies, 2023)
Keywords: Archéologie – Oman

Hormuz and Musandam: a spatial approach through time (with a special emphasis on grain production, storage culture and regional mobility) - Goldfuß, Gabriele; Zimmermann, Wolfgang (Journal of Oman Studies, 2024)
The article attempts to place Musandam in the context of a relationship with the ancient trade center of Hormuz. It tentatively tries to give some directions that define Musandam not only as the periphery of the Arabian Peninsula, but also as the southern hinterland of the former world trade metropolis. And in this context as an active part of the flows and activities of the strategic strait for a period of at least 400 years in Hormuz heyday between the 14th and 17th centuries. The spatial approach is based on field research in Musandam focusing on grain production and regional mobility, conducted first in the 1970s and later in the 2010s, completed by the analysis of literature on the history of Ilormuz and the greater region. Traces of this ancient connection are still recognizable, shaping the landscape and culture of today's Musandam.
Keywords: Archéologie – Oman

Present and Ancient Numerals of Sheep and Goats in Oman: What is in the numbers? - ElMahi, Ali Tigani (Journal of Oman Studies, 2024)
n Oman, the numerals of sheep and goats in the present time reflect a clear disparity in both animals' populations numbers. The Agricultural Census 2018 stated that the livestock of Oman contains 2,302,000 goats and 605,000 sheep. The divergence between the two animals is attracting attention and notice through the unexpected and conspicuous population numbers. In addition, archaeological excavations in Oman and the United Arab Emirates indicated the same situation during prehistory. This paper examines the discrepancy in the numbers of the sheep and goat populations in Dhofar region, southern Oman. There must be an explanation for this disproportion between goat and sheep in prehistoric and present times. This is an attempt to find the compels and the conditions that characterize this discrepancy. It examines the environmental conditions in Dhofar for both animals and the preference of the traditional herdsmen in Dhofar over sheep and goat. Moreover, the paper examines the effect of copper in soil and grass on both animals and finally provides the archaeological record of the osteological remains of sheep and goat. The examination of these factors can possibly facilitate a reasonable analogy between the present and prehistoric situation.
Keywords: Archéologie – Oman

The Medieval Town and Port of Damā (As Sib) on the Southern al-Bāținah Plain, Oman: Archaeological Fieldwork of the Italian-German-Omani Project in 2013 - Loreto, Romolo; Hoffmann, Göesta; Berardino, Simona; Priestman, Seth; Gajewska, Maria; Kennet, Derek; al-Motrāshi, Isma'il (Journal of Oman Studies, 2024)
In May 2013 Gõesta Hoffmann and Maurizio Tosi had the opportunity to document some surface clusters of Islamic period remains in the wilayät Sib, along the coastal area between Wadi Al Lawami and Wadi Al Khars. This consisted mainly of pottery dated between the early to late Islamic period (8th to 20th centuries CE). In June 2013, on behalf of the then Ministry of Ileritage and Culture, a first survey allowed us to recognise more archaeological materials focused around al-Rawdah Roundabout and the remains of a fort made of mudbricks and heavily obliterated by vegetation further to the south. In light of written sources referring to the ancient settlement of Damă as located in the southern al-Bäținah plain probably identifiable as As Sib (Seeb), further field analyses were undetaken in September 2013 in order to define the geoarchacological landscape via systematic survey, investigative excavations, and the definition of the palco coastline pertaining to the fort. The results of the project support the hypothesis that the ancient town and harbour of Dama is indeed to be located in present day As Sib.
Keywords: Archéologie – Oman

Results from Beyond the Oasis: Excavations of the 2022-23 Field Season of the Bat Archaeological Project - Swerida, Jennifer; Dollarbide, Eli N.; Bryant, Robert C.; Mateiciucová, Inna; Přichystal, Antonín; Buffigton, Abigail; Nugent, Selin E.; Karoll, Amy; Jassassi, Asma Bint Rashid al-; Jensen, Reilly S.; Rissman, Paul (Journal of Oman Studies, 2024)
While the UNESCO World Heritage Site of Bat, Oman, is famous as an exceptionally large and well-preserved Early Bronze Age oasis settlement, the site's archacological landscape extends far beyond the oasis. The Bat Archacological Project (BAP) aims to better understand the complex array of Umm an-Nar period (ca. 2700-2000 BCE) cultural activity and human-environment interactions evidenced at the site and its environs in the Wadi al-Hijr. This paper presents the excavation results and preliminary interpretations of BAP's winter 2022-23 field season, which targeted three areas of suspected Umm an-Nar period settlement in the Bat landscape within a 10 km radius of the oasis: "Operation A," al-Khutm Settlement, and Rakhat al-Madrh. In choosing to look beyond the site's oasis center and examine ancient occupation in three geographically distinct areas within the greater Bat landscape, this research sheds light on the diverse cultural processes and socioecological strategies practiced by the region's Umm an-Nar period inhabitants.
Keywords: Archéologie – Oman

First Evidences of a New Funerary Tradition on The Necropolis of Khawr Jirama: Towards the Discovery of an Original Culture in Oman During the 4th Millenium BC? - Allouet, Christophe Sévin; Gernez, Guillaume; Thomas, Aline; Gautier, Nicolas (Journal of Oman Studies, 2024)
Archaeological campaigns led during five years on the necropolis of Khawr Jirama, located in the Sharqiya, have brought to light what appears to be a new prehistoric funerary tradition still unknown in Oman. The excavation of seven tombs, located not far from the Jarama lagoon, has enabled the discovery of the earliest monumental Neolithic tombs built in Oman. The oldest ones have been dated from the middle of the 4th millennium BC, that is to say several centuries before the tower tombs of the Hafit period. These tombs discovered at Jarama are characterized by new architecture and funerary practices, rising the question of either the arrival of a new population in this area, carrying new funerary tradition reflecting their social organization, or cultural evolution of local Neolithic cultures. This discovery participate to fill a relative void of data observed until now in Sultanate of Oman between 3500-3100 BCE, a period of transition between the end of the Neolithic and the beginning of the Halit period. Moreover, the Jarama tombs challenge the standing interpretation of the first prehistoric socictics in Sultanate of Oman. The evidence presented in the paper suggests that, before the intensification of trading routes with the city-states of Mesopotamia and the Indus Valley during the 3rd millennium BC, the region was home to strongly structured and probably hierarchical groups, led by members buried in monumental tombs.
Keywords: Archéologie – Oman

قيم الحروب عند الإباضية من خلال دعوة أبي حمزة الشاري في الحجاز - الأغبري, إبراهيم بن يوسف (مجلة الاندلس للعلوم الانسانية والاجتماعية, 2026)
لقد شرع الإسلام الحرب بقصد نشر الدعوة ورد الاعتداء ورفع الظلم، ووضع لها الأحكام والنظم وقيدها بسياج من المبادئ الأخلاقية التي ترشد أفراد الامة إلى السلوك الإسلامي الأصيل في تعاملهم وقت الحروب، وقد التزمت الأمة في صدرها الأول بتلك المبادئ والقيم، وعلى أساسها سار الإباضية حينما أنشأوا دولتهم في اليمن عام 129هـ وبرزت على امتداد تاريخهم قيادات أثبتت التزامها، ومنهم الإمام أبو حمزة الشاري أشهر الشراة الإباضية، ومن أسباب اختيار الموضوع أنه يبرز جهود أحد القيادات في تطبيق المنهج الإسلامي في الحروب، وتكمن أهمية الموضوع في التعرف على شخصية الإمام أبي حمزة ودوره الدعوي في مكة والمدينة، وجاء البحث ليطرحجملة أسئلة ما المكانة العلمية والقيادية التي يتمتع بها الإمام؟ وما المنهج الذي اتبعه في دعوته؟ وما القيم التي أظهرها في مواجهاته؟ وقد اعتمد الباحث على المنهج التاريخي : وذلك بذكر ترجمة مختصرة عن الإمام أبي حمزة ووصف حياته وجهوده، والمنهج الوصفي لتتبع النصوص الواردة في خطبه ومواقفه، وعلى المنهج التحليلي لتفسير النصوص ودراستها ، وجاء البحث مقسما إلى ثلاثة مباحث تناول الأول التعريف بالإمام أبي حمزة ا

Tunus'da, Cerbe Adası Büyük Burcunun Fetih Kitâbesi ve Mimarîsi - Aslanapa, Oktay (Türk Kültürü, 1980)

The Tunisian stance on the Italian occupation of Libya in 1911 - Boutaibi, Mohamed; Rebai, Djemaa (The journal of research and scientific studies, 2026)
Keywords: Invasion italienne – Libye

De la représentation sémiotique à l’expression identitaire : quand les motifs du tapis trament la culture algérienne - Lafhouaou, Somia; Chaibi, Hassiba (Revue el Omda en linguistique et analyse du discours, 2026)
Keywords: Artisanat – Mzab

Sustainable Agritourism as a Development Lever in Algeria’s Arid Regions: A Quantitative Approach to Identifying the Most Suitable Sites (The Case of Biskra, El Oued, and Ghardaïa) - Mokhnane, Tarek; Khiari, Reguia; Adjlane, Sabah (Journal Algérien des Régions Arides, 2026)
Sustainable agritourism represents a promising pathway for rural devel-opment in arid regions. This study aims to identify the most suitable loca-tions for sustainable agritourism development in Algeria’s drylands using an integrated quantitative approach combining Data Envelopment Analysis (DEA), the Best–Worst Method (BWM), and the Spherical Fuzzy Combined Compromise Solution (SF-CoCoSo). The empirical application focuses on three southern Algerian provinces — Biskra, El Oued, and Ghardaïa — which exhibit distinct agricultural and environmental profiles. Findings reveal that Biskra ranks highest due to its diversified agricultural production and robust infrastructure, followed by El Oued for its innovative farming systems, and Ghardaïa for its heritage and cultural tourism potential despite limited water resources. The study concludes that integrating quantitative decision-making models provides a more objective foundation for agritourism site selection and contributes to sustainable development planning in Algeria’s arid zones
Keywords: Agriculture – Mzab

İbâdîliğin Kuzey Afrika’ya Yayılışı: Tarihsel Süreç ve Belirleyici Faktörler - Borsbuğa, Coşkun; Ekinci, Mustafa (Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2025)
Bu araştırma makalesi, İbâdîliğin Kuzey Afrika’ya (Mağrib) yayılma sürecini tarihsel, sosyo-politik ve mezhepsel dinamikler çerçevesinde incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, İbâdîliğin Mağrib coğrafyasında hangi tarihsel şartlar altında benimsendiğini ve nasıl kalıcı bir yapı hâline geldiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda, İslam mezhepleri tarihi ilmi perspektifi dikkate alınarak İbâdî ve İbâdî olmayan kaynaklar karşılaştırmalı bir yöntemle analiz edilmiştir. Emevî yönetiminin bölgede uyguladığı baskıcı politikalar, Arap olmayan unsurlara karşı ayrımcı tutumu ve merkezi otoritenin toplumsal adaletsizlikleri artıran uygulamaları, Berberî kabileleri arasında ciddi huzursuzluklara yol açmıştır. Aynı dönemde bölgede etkili olan Hâricî Sufrî hareketinin aşırı ve şiddet yanlısı tutumu, Berberîlerin Sufrîlere nazaran daha mutedil bir dini anlayışa yönelmelerine zemin hazırlamıştır. Bu şartlar altında İbâdîlik, özellikle barışçıl yaklaşımı, ahlakî bütünlüğü önceleyen söylemi ve toplumsal düzeni gözeten siyasal söylemi bölgedeki Berberî kabileler nezdinde önemli bir karşılık bulmuştur. İbâdîliğin Mağrib’de yayılmasında etkili olan bir diğer önemli unsur ise Ebû Ubeyde Müslim öncülüğünde Hameletü’l-ilm teşkilatının örgütlü ve sistematik çalışmalarıdır. Bu yapı, mezhebin öğretilerini hem sözlü hem yazılı yollarla taşraya ulaştırmada ve çeşitli kabilelerle mezhebin ilkelerini buluşturmada etkili bir aracı rolü üstlenmiştir. Ayrıca, İbâdîler arasında yaygın olan gizlilik esasına dayalı eğitim ve öğretim yöntemleri, hac dönemlerinde hacılara yönelik ilmî faaliyetleri ve İslam coğrafyasının birçok yerindeki ticarî faaliyetleri mezhebin baskı dönemlerinde varlığını sürdürmesini sağlamıştır.
Keywords: Ibadisme – Afrique du Nord

Markets of Doubt: Islamic Law and the Omani Slave Trade in the Indian Ocean, c. 1870 - Bishara, Fahad Ahmad (Slavery & Abolition, 2026)
Keywords: Esclavage – Oman

The Mental Image of Omani Identity in the English Press (1875–1950) - Kharusi, Mohammed Juma al-; Djabri, Sara (Journal of Studies in Language, Culture, and Society, 2025)
Keywords: Récits de voyage – Oman

ثقافة التسامح وقبول المخالف من خلال كتاب السير والجوابات لعلماء وأئمة عمان - أوشن, زهرة سليمان (مجلة الاستيعاب, 2026)
إن ثقافة التسامح وقبول الآخر تقوم على قيم العدل والشورى وقيام الحاكم بواجبه وتتجلى في إعطاء المواطن حقوقه وقيام الحاكم بواجبه وتطبيق شرع الله الداعي الى الإنصاف وتحقيق العدالة ،، وهي ثقافة يؤصلها القرآن في عديد الآيات التي تتكلم عن كرامة الإنسان وأصله الواحد وتدعو إلى العدل والإنصاف واحترام الآراء والتسامح ، ولعلي اذكر بعض النصوص على سبيل المثال لا الحصر ، وسنتتبع كل هذه القيم في الجزء الأول من كتاب ( السير والجوابات لعلماء وأئمة عمان ) ، في دراسة وصفية تحليلية نقدية ، حيث قمنا بقراءة متأنية للجزء الأول من هذا الكتاب ومن تم استخلاص النصوص التي تتحدث عن القيم التي أشرت إليها لأقدم صورة واضحة المعالم حول تعامل الإباضية مع المخالف من خلال كتاب السير والجوابات The culture of tolerance and acceptance of the other is based on the values of justice, consultation, the fulfilment of the duty of the Governor and manifest in giving the citizen his rights, the discharge of his duty and the application of God's legitimacy of justice and justice. s dignity and one origin and calls for justice, equity, respect for opinions and tolerance ". And let me mention some texts, but not limited to, and we will track all these values in the first part of a book. (Passage and answers to scientists and imams of Oman), in a critical analytical descriptive study, where we read carefully the first part of this book and who drew the texts that spoke of the values I referred to to to to provide a clear picture of the treatment of ovulation with the violator through the book of passage and the answers

الأثر السياسي في شعر حزب الخوارج في العصر الأموي - أحمد, الفاتح صديق عبد الفراج (مجلة العلوم الإنسانية والطبيعية, 2026)
تناولت هذه الدراسة الأثر السياسي في شعر حزب الخوارج خلال العصر الأموي، بوصفه أحد أبرز أنماط الشعر السياسي في التاريخ الإسلامي المبكر. وهدفت إلى الكشف عن دور الشعر في التعبير عن العقيدة السياسية للخوارج، وتحليل سماته الفنية والفكرية، وبيان مدى إسهامه في تشكيل وعيهم السياسي وتعزيز حضورهم المعارض للدولة الأموية. واعتمدت الدراسة المنهج التاريخي الوصفي التحليلي، من خلال تتبع النصوص الشعرية وتحليل مضامينها في ضوء السياقين الديني والسياسي. وتوصلت إلى أن شعر الخوارج السياسي اتسم بطابع ديني واضح مستمد من القرآن الكريم والسنة النبوية، مما أكسبه جدة في المعاني والغايات، وجعله أداة فاعلة للتحريض على الثورة، وترسيخ مبادئ العدل، ورفض الظلم، والدعوة إلى الحكم الصالح كما تصورته عقيدتهم. كما تميز هذا الشعر بالبساطة والوضوح، والنبرة الحماسية، والابتعاد عن أغراض المدح والغزل، مع تركيزه على قيم الجهاد والشهادة والزهد. وخلصت الدراسة إلى أن الشعر السياسي لم يكن مجرد نتاج أدبي عند الخوارج، بل كان وثيقة فكرية وتاريخية أسهمت في بناء هويتهم السياسية، وتسجيل مواقفهم، وإبراز دور الكلمة في توجيه الأحداث والصراع السياسي في العصر الأموي.

The Geographical and Demographic Distribution of Islamic Legal Schools in Algeria during the Ottoman Era (1519-1830). - Ziouche, Ismail (Zaouli, 2025)
This research examined the demographic and geographical map of jurisprudential schools in Algeria during the Ottoman era, highlighting the competition and coexistence between the three schools: Maliki (the popular majority), Hanafi (the official school of the authorities), and Ibadhi (the school of the Beni Mezab). The study relied on a descriptive and analytical approach, drawing on contemporary sources and archival documents, and concluded that the Ottoman authorities did not impose their school of jurisprudence by force, but rather created a ‘dualistic’ system at the official level that allowed the Maliki school to remain the unifying national reference, while the Hanafi school remained confined to the military and civilian elites. The sectarian specificity of the Ibadhi followers in the M'zab Valley and even those who migrated to the northern cities was also respected.
Keywords: Ibadisme – Algérie

منهج الشيخ سعيد بن خلفان الخليلي "ت. 1287 هـ." في التفسير من خلال أجوبته - الراشدي, سعيد بن مسلم; الخروصي, محمد بن ناصر بن حمد (مجلة الأندلس للعلوم الإنسانية والاجتماعية, 2025)

الاعتبارات الأخلاقية عند الإمام أبي سعيد من خلال كتاب الجامع المفيد - المسكري, جابر بن أحمد (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
يتناول هذا البحث الأبعاد الأخلاقية في كتاب "الجامع المفيد من جوابات أبي سعيد" للشيخ أبي سعيد محمد بن سعيد الكدمي، أحد الأئمة البارزين في المدرسة النزوانية في الفقه الإباضي بعُمان. يبدأ البحث بالتعريف بصاحب الجوابات ومدرسته ومؤلفاته، ثم يعرّف بكتاب "الجامع المفيد" من خلال بيان موضوعاته وخصائصه المنهجية. وبعد ذلك يستقرئ الباحثُ الاعتباراتِ الأخلاقية المتناثرة في فتاوى الشيخ وأحكامه، مثل توقير الصحابة، وإحسان الظن بالمؤمنين، والتلطف في تربية الصغار، ورفع الحرج عن الناس في الأحكام، واجتناب الغلو في الدين، والتواضع والتجرد للحق، ورعاية الفئات الضعيفة كاليتامى والمساكين والنساء، والإنصاف والعدل في التعامل حتى مع السلطان الجائر. ثم يعمد البحث إلى تأصيل هذه الاعتبارات الأخلاقية تأصيلاً شرعيًّا بالاستدلال من القرآن والسنة وأقوال علماء الإباضية بعُمان. ويخلص البحث إلى أن المبدأ الأخلاقي حاضرٌ حضورًا بيّنًا في البناء الفقهي عند أبي سعيد، وأن استحضار البعد الأخلاقي يفتح آفاقًا أوسع لفهم الأحكام الفقهية ومقاصدها، ويدعو الباحث إلى مزيد من الدراسات في تراث أبي سعيد وتحقيق كتاب "الجامع المفيد" تحقيقًا علميًّا شاملاً.

الشيخ درويش بن جمعة المحروقي (ت1086هـ) ومنهجه في تعزيز الأخلاق الاجتماعية: قراءة تحليلية في الباب الثامن والعشرين من كتابه (الدلائل على اللوازم والوسائل) - الكندي, ماجد بن محمد (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
يستعرض هذا البحث سيرة الشيخ درويش بن جمعة المحروقي (1020-1086هـ/1611-1676م)، أحد أعلام القرن الحادي عشر الهجري في عُمان، الذي جمع بين العلم والزهد والقضاء والإصلاح الاجتماعي، وكان له أثر بارز في النهضة العلمية والأخلاقية في عصر الدولة اليعربية. ويركّز المقال على كتابه "الدلائل على اللوازم والوسائل"، الذي يُعد موسوعة تربوية فقهية شاملة، مزج فيها المؤلف بين الأحكام الشرعية والتوجيه الأخلاقي بأسلوب وعظي مباشر يخاطب القلوب والعقول معًا. ويكشف البحث عن المنهج التربوي الذي اعتمده الشيخ في غرس الأخلاق الاجتماعية، من خلال التأصيل العقدي والروحي، والوسائل العملية، والدوائر الاجتماعية المتنوعة كالوالدين والأرحام والجيران، مع مزاوجة بين الترغيب والترهيب، وبين الفقه والتربية. كما يبرز المقال انعكاس شخصية المؤلف في كتابه، حيث يظهر الجمع بين الفقه والزهد، وبين العلم والعمل، مما يجعل الكتاب شاهدًا على مرحلة ذهبية من تاريخ الفكر العُماني، ودليلًا على وعي مبكر بربط الدين بالهوية والوطن، وإبراز دور الأخلاق في بناء السلم الاجتماعي وترسيخ قيم الوحدة والعدل.

حِجاجيّة القِيم والمواضع في كتاب الاهتداء لأبي بكر أحمد بن عبد الله الكندي - المسكري, عبد الرحمن بن سعيد (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
يبحث هذا المقال في كتاب الاهتداء لأبي بكر أحمد بن عبد الله الكندي (ت 557هـ)، الذي ألّفه في سياق الانقسام الفكري والسياسي الذي نشأ في عُمان عقب انعزال الإمام الصلت بن مالك الخروصي (ت 275هـ) عن الإمامة سنة 272هـ، وهو الحدث الذي أفرز جدلًا واسعًا بين الطائفتين الرستاقية والنزوانية، وترك أثرًا ممتدًا في الفكر الإباضي العُماني عبر قرون طويلة. يبرز البحث كيف اعتمد الكندي في خطابه على المزج بين الاستدلال البرهاني العقلي، والجدلي المبني على المشهورات، والخطابي المستند إلى القيم الأخلاقية والاجتماعية، موظفًا المواضع والقيم بوصفها عناصر مضمرَة تعكس الحسّ المشترك والوجدان الجمعي للجماعة. ومن خلال هذا البناء الحجاجي المتدرج، استطاع الكندي أن يقدّم حجّة يقينية تنتهي إلى الانتصار للطائفة الرستاقية، بما يكشف عن البنية الذهنية والثقافية التي شكّلت مسارات الفكر والسياسة في عُمان، ويؤكد دور المواضع والقيم في صياغة الخطاب الحجاجي في لحظات التحول التاريخي.

البنية الأخلاقية في المجتمع العُماني بين الفطرة والتوجيه النبوي قراءة في الخطاب القيمي والسياسي للوفود العُمانية - الهادي, سيف بن سالم (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
يهدف هذا البحث إلى تقديم قراءة موسّعة لمفهوم الأخلاق من حيث التعريفات اللغوية والاصطلاحية ومصادرها في الفكر الإسلامي والفلسفة الغربية، مع التركيز على انعكاساتها في البنية الاجتماعية والسياسية للمجتمع العُماني المبكر. يوضح المقال كيف تناول علماء المسلمين مثل ابن مسكويه والجرجاني والفارابي وابن سينا الأخلاق باعتبارها ملكة راسخة أو فطرة إيمانية، وكيف وظّفوا التصنيفات الفلسفية لتفسير السلوك الإنساني في ضوء الرؤية الشرعية، بينما قدّم الفلاسفة الغربيون مثل كانط ولوك وهيوم وجون ستيوارت مل وويليام جيمس تصورات مختلفة للأخلاق من منظور العقل والواجب والمنفعة والبراغماتية. كما يبرز البحث تجليات الأخلاق في الوفود العُمانية إلى النبي ﷺ، التي جسدت قيم الكرم، الحوار، وحدة الكلمة، والدعاء للوطن، بما يعكس وعيًا سياسيًّا وأخلاقيًّا مبكرًا يربط بين الدين والهوية والوطن، ويؤكد أن الأخلاق في التجربة العُمانية لم تكن مجرد سلوك فردي، بل مشروع جماعي يرسّخ قيم الوحدة والأمن والعدل في سياق حضاري وإنساني واسع.

الأخلاقيات الطبية في الفقه الإباضي - السيابية, حنان بنت حميد (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
تتناول هذه الورقة البحثية موضوع الأخلاق العملية من زاويتين: التنظير والتطبيق، مركزة على دور القدوة الحسنة في ترسيخ الأخلاق عبر الأجيال، حيث ينطلق البحث من دراسة ميدانية سابقة قام بها الباحث في مساق التربية في الإسلام بكلية العلوم الشرعية حول صناعة القدوة، وهل هي طبع متوارث أم مكتسبة بالتربية والملاحظة. يُعزز البحث هذا الإطار النظري بنموذج تطبيقي حيّ من واقعنا العُماني، يتمثل في شخص الشيخ أبي سرور حميد بن عبد الله الجامعي، رحمه الله، حيث نعرض سيرته وأبرز مواقفه العملية التي تجسدت فيها الأخلاق التطبيقية في الحياة الاجتماعية والإدارية والتعليمية، كما يتطرق البحث إلى أثر التربية المبكرة، لا سيما دور الأم في صناعة القدوة، ويحلل انعكاس هذه التربية في سلوكيات الممارسين وتأثيرها على تقاليد العلوم والصنائع وأخلاقياتها المتوارثة. يخلص البحث إلى أن صناعة القدوة لا تنحصر في الجانب الوراثي، بل تعتمد بدرجة كبيرة على الممارسة الواعية والتوجيه التربوي، ويقدم توصيات عملية لتفعيل دور القدوة الحسنة في المؤسسات التربوية والاجتماعية.

تأثير برنامج السنع العماني في تعزيز القيم بين الطالب في ظل تحديات وسائل التواصل الاجتماعي (دراسة ميدانية في ضوء تكامل أدوار الأسرة والمدرسة والإرشاد الديني) - الصبحية, عايدة بنت سعيد; الصبحية, شيماء بنت سعيد بن محمد; الصبحي, حمود بن سعيد بن محمد (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
يشكّل غياب "السنع العماني" بين الطلبة أحد أبرز التحديات التي تواجه الهوية الثقافية العمانية في الوقت الراهن؛ إذ أصبحت المجتمعات المعاصرة تواجه تحديات متزايدة نتيجة الاستخدام المكثف لوسائل التواصل الاجتماعي، والتي أثرت بشكل مباشر في منظومة القيم لدى النشء. وفي هذا السياق، تسعى الدراسة الحالية إلى تحليل تأثير "برنامج السنع العماني" بوصفه أحد البرامج التربوية الهادفة إلى ترسيخ القيم الوطنية والدينية والاجتماعية الأصيلة لدى الطلاب. كما تستكشف الدراسة أوجه التكامل بين الأسرة والمدرسة والإرشاد الديني في دعم هذا البرنامج وتعزيز أثره في بناء شخصية الطالب. وتركز الدراسة على ثلاثة أركان أساسية تسهم في تشكيل شخصية الطالب: المدرسة، والأسرة، والمرشد الديني. ويتم تحليل آراء المعلمين وأولياء الأمور والمرشدين الدينيين حول مدى تأثير البرنامج في السلوك اليومي للطلبة، لا سيما فيما يتعلق بالقيم الأخلاقية والاجتماعية، مثل: الاحترام، والأمانة، والانضباط، والنظافة، وتقبّل الآخر. كما يتناول البحث، بوجه خاص، دور المرشدين الدينيين في دعم هذه القيم من خلال الحصص الدينية، والإرشاد الطلابي، والأنشطة التوعوية؛ نظرًا لما لهم من أثر روحي وتربوي مباشر. واعتمدت الدراسة على المنهج الوصفي التحليلي، واستخدمت أدوات بحثية نوعية وكمّية شملت استبانة مبنية على مقياس ليكرت الخماسي، إلى جانب مقابلات معمقة. بلغ حجم العينة 110 مشاركين من المعلمين وأولياء الأمور والمرشدين الدينيين. وتم تحليل البيانات إحصائيًّا ونوعيًّا لاستخلاص النتائج. وأظهرت نتائج الدراسة أن مستوى تفعيل قيم السنع العُماني في المؤسسات التربوية والمجتمعية يتراوح بين الإيجابي والمرتفع، حيث بلغت المتوسطات الحسابية ما بين 3.80 و4.70؛ مما يعكس وعيًا كبيرًا بأهمية ترسيخ هذه القيم الأصيلة. كما بينت النتائج أن الأسرة تؤدي الدور الأبرز في غرس قيم السنع، تليها المدرسة والمؤسسات الدينية. ومع ذلك، كشفت النتائج عن وجود بعض القصور في تفعيل هذه القيم من خلال الأنشطة الصفية واللاصفية، والتي جاءت دون المستوى المأمول. وتوصي الدراسة بتعزيز التعاون بين الأسرة والمدرسة والمرشدين، وتحديث محتوى البرنامج لمواكبة التحديات المعاصرة، وتوفير برامج تدريبية للمعنيين لنقل القيم بصورة فعالة، بما يسهم في الحفاظ على الهوية الوطنية في ظل المتغيرات الاجتماعية المتسارعة.

دور المرأة العمانية في ترسيخ الأخلاق - العزرية, مريم بنت سعيد (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
تتناول هذه الدراسة دور المرأة العُمانية في ترسيخ الأخلاق من خلال استقراء كتب السير والمصنفات الفقهية العُمانية، بوصفها فاعلًا تربويًّا واجتماعيًّا محوريًّا في بناء القيم والأخلاق وتعزيزها، وضبط السلوك في المجتمع؛ بل مرتكزًا جوهريًّا في عملية التنشئة الأخلاقية والتربوية، وصياغة الفكر الأخلاقي، وتكوين الوعي القيمي المجتمعي. وتهدف الدراسة إلى إبراز حضور المرأة العُمانية في كتب السير والمصنفات الفقهية من حيث دورها الأخلاقي، وتحليل الأبعاد الأخلاقية التي ارتبطت بالمرأة كما عكستها تلك المصنفات، وبيان إسهامات المرأة في تعزيز القيم داخل الأسرة والمجتمع، وربط الموروث الفقهي بواقع المرأة المعاصرة في الجانب الأخلاقي. واقتضت خطة الدراسة تناولها في ثلاثة محاور: أولها يناقش موضوع التحلي بالقيم والأخلاق والاستقامة في السلوك عند المرأة العمانية، والثاني: يبحث أدوار المرأة في أسرتها، منطلقاتها وأبعادها، وثالثهما يبحث دور المرأة في نشر القيم الأخلاقية وتعزيزها في المجتمع. ومن النتائج المتوقعة للدراسة: تأكيد حضور المرأة بوصفها فاعلًا أخلاقيًّا مهمًّا في التاريخ والفقه العُماني، وإبراز قيمة كتب السير والمصنفات الفقهية كمصدر غني لإعادة تشكيل الوعي الأخلاقي المجتمعي، والتأكيد على ارتباط الأخلاق بالتشريع في السلوك والخطاب الفقهي العُماني.

دور قسم الثقافة الدينية في تعزيز القيم الأخلاقية لدى طلبة مدارس سلطنة عمان - الخزيري, قيس بن خليفة; الصالحي, بدر بن سعيد (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
تتكاتف جهود المؤسسات الدينية والتربوية والخدمية في تعزيز القيم العُمانية لدى الشعب العُماني، كل في مجاله، ووزارة التربية والتعليم بوصفها مؤسسة تربوية لها إسهاماتها الواضحة في تعزيز وترسيخ القيم العُمانية من خلال المناهج الدراسية والبرامج التثقيفية والمسابقات الدينية والعلمية والأدبية، وللمديرية العامة لتطوير المناهج دورها المتميز في هذا المجال من خلال تطوير المناهج الدراسية وفق مستجدات العصر والتقدُّم التقني. ولقسم الثّقافة الدينية بدائرة تطوير مناهج التربية الإسلامية دوره الفاعل، إلى جانب المناهج الدراسية، في تقديم البرامج التثقيفية لطلبة المدارس، وله إسهاماته في تعزيز القيم العُمانية الأصيلة لدى الطلبة، ومن خلال قراءة اسم القسم يتبادر إلى ذهن المتلقي بأنه معني بتعزيز القيم الدينية، ولكن هل للقسم دور في تعزيز القيم الأخلاقية لدى الطلبة؟ هذا هو السؤال الذي انطلقت منه هذه الدراسة. تهدف الدراسة إلى التعرُّف على إسهام قسم الثّقافة الدينية في تعزيز القيم الأخلاقية لدى طلبة مدارس سلطنة عُمان من خلال الموضوعات التثقيفية للأعوام الدراسية ٢٠١٦/٢٠١٧م إلى ٢٠٢٤/٢٠٢٥م، واتبعت الدراسة المنهج التحليلي الاستقرائي من خلال تحليل الموضوعات التثقيفية، واستقراء القيم الأخلاقية التي تضمنتها تلك الموضوعات. وقد توصلت الدراسة إلى أن لقسم الثّقافة الدينية دورًا فاعلًا في تعزيز القيم الأخلاقية لدى الطلبة، وتوصي الدراسة بتعزيز القسم بمزيد من الدعم المادي واللوجستي لتحقيق المزيد من الأهداف.

المجالس العُمانية (السبلة) كمنظومة ثقافية واجتماعية: دورها في ترسيخ قيم الاحترام والتسامح في ظل التغيُّرات المجتمعية المعاصرة - الصبحية, هنية بنت سعيد (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
تُعدُّ المجالس العُمانية التقليدية (السبلة) من أبرز المكونات الثقافية والاجتماعية التي شكَّلت على مدى عقود طويلة فضاءً للتفاعل الإنساني، ومصدرًا لترسيخ القيم الأخلاقية والسلوكيات الاجتماعية الإيجابية في المجتمع العُماني. إلا أن هذه المؤسسة المجتمعية تواجه اليوم تحديات متعددة في ظل التحولات الاجتماعية المتسارعة، وتغير أنماط التواصل بين الأفراد، وتنامي التأثيرات الخارجية عبر وسائل الإعلام والتكنولوجيا الحديثة. تتمحور المشكلة حول سؤال رئيس: ما مدى استمرار الدور الثقافي والاجتماعي للمجالس العُمانية (السبلة) في ترسيخ قيم الاحترام والتسامح في المجتمع العُماني المعاصر؟ يتفرّع عنه أسئلة مساندة: كيف تعيد السبلة إنتاج القيم في سياق التحوّلات التقنية والاتصالية؟ وما التحديات التي تُضعف تأثيرها، لا سيما تراجع الحضور الفيزيقي للشباب وتنامي الفردانية؟ وما مسارات التكيّف الممكنة للحفاظ على جوهر المؤسسة-السبلة؟ تعتمد الدراسة على منهج وصفي تحليلي، يستند إلى مراجعة الأدبيات المحكّمة والكتب والدراسات حول المجتمع العُماني، إلى جانب وثائق رسمية صادرة عن المركز الوطني للإحصاء والمعلومات وجهات ثقافية، فضلًا عن تحليل مضمون ثانوي لتغطيات صحفية (مقال مجلس الخنجي نموذجًا)؛ لكونه أحد المجالس والفضاءات التقليدية. وما تشمله إجراءات التحليل: مسح سردي منظَّم، وترميز موضوعاتي لمفاهيم (الاحترام، والتسامح، والوساطة، والحضور، والشباب، والوسائط الرقمية)، وبناء مصفوفة ربط بين المفاهيم النظرية والشواهد. أظهرت الدراسة أن المجالس العُمانية التقليدية (السبلة) لا تزال تحتفظ بدورها المركزي بوصفها منصة حيوية لترسيخ قيم الاحترام والتسامح، وتعزيز التماسك الاجتماعي في المجتمع العُماني، وذلك عبر طقوسها وأعرافها التي تولِّد هيبتوسًا اجتماعيًّا يُنظم التفاعل اليومي بين الأفراد، كما برهنت النتائج على أهمية السبلة في إدارة النزاعات والوساطة المجتمعية؛ مما يسهم في تقليل التصعيد وتعزيز الاستقرار المحلي. مع ذلك، تواجه هذه المؤسسة تحديات جوهرية ناجمة عن التحوُّلات الرقمية والديموغرافية؛ إذ لوحظ تراجع ملحوظ في الحضور الفيزيقي للشباب، وهو ما يؤثر على نقل القيم عبر الأجيال ويضعف الروابط الاجتماعية الرابطة. كما أدت وسائط التواصل الحديثة إلى تغييرات في طبيعة الحوار وطرق التفاعل، ما يستدعي إعادة النظر في آليات عمل المجالس؛ لضمان استمرارها في أداء وظائفها الثقافية والاجتماعية. تُبرز النتائج أيضًا إمكانات التكيُّف من خلال اعتماد نماذج هجينة تجمع بين الحضور المباشر والقنوات الرقمية المكملة، مع التركيز على تضمين موضوعات شبابية وثقافية حديثة تواكب الاهتمامات المعاصرة. وتوصي الدراسة بوضع قواعد سلوكية مرنة توفّر إطارًا للحوار البناء والإصغاء الفعّال، إلى جانب توثيق تجارب الوساطة والنجاحات للحفاظ على الذاكرة المجتمعية. بالتالي، تؤكد الدراسة أن استمرار دور السبلة يتطلب موازنة بين المحافظة على جوهرها الثقافي وفتح آفاق جديدة تضمن دمج الشباب والوسائط الرقمية؛ لتعزيز دورها كحاضنة للثقافة والقيم المجتمعية في عُمان المعاصرة.

أخلاق العمانيين في تحبيب الإسلام للغير: الهدوء والسمت نموذجًا - البكاري, هزاع بن جمعة (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
يُعد الخُلق الرفيع من أنجع الوسائل في تبليغ دعوة الإسلام وتحبيبها إلى قلوب الناس، وقد مثّل العمانيون نموذجًا حضاريًّا فريدًا في هذا السياق، حيث اتسمت تحركاتهم الدعوية والتجارية خارج حدودهم بسلوك راقٍ يتجلى في "الهدوء" و"السمت الحسن"؛ مما أسهم في إقناع كثير من الشعوب بالدخول في الإسلام طواعية. تسلط هذه الورقة الضوء على القيم الأخلاقية التي تحلّى بها العمانيون، وبخاصة سِمَتا الهدوء والسمت، اللتين ظهرتا جليًّا في تعاملهم مع المجتمعات المختلفة، لا سيما في سواحل شرق إفريقيا، وعالم الملايو، والهند، حيث انعكست هذه الأخلاق في التواضع، والسكينة، وضبط النفس، ولين الجانب، والالتزام بالآداب الإسلامية الرفيعة في القول والعمل. يعتمد البحث على المنهج الوصفي التحليلي، مستندًا إلى المصادر التاريخية، وروايات الرحالة المسلمين، وشهادات محلية من شعوب البلدان التي تفاعل معها العمانيون. ويهدف إلى تقديم قراءة أخلاقية/ دعوية لدور العمانيين في نشر الإسلام، بعيدًا عن السرد الجغرافي والتجاري المعتاد، مع إبراز كيف شكلت الأخلاق الهادئة وسيلة فعّالة غير مباشرة للدعوة إلى الله. وتؤكد الورقة أن الهدوء والسمت لم يكونا مجرد سلوك شخصي، بل كانا جزءًا من هوية عمانية متجذّرة، تشكّلت بفعل عوامل دينية (المذهب الإباضي)، واجتماعية، وثقافية؛ مما جعل من العماني داعيةً عمليًّا بمجرد حضوره قبل أن ينطق بكلمة واحدة، بالإضافة إلى ذلك يناقش البحث كيف أن الهدوء العماني لم يكن ضعفًا، بل حكمة، وأن السمت لم يكن تصنعًا، بل طبعًا أصيلًا، جعلا من العُماني داعية بقيمه قبل كلماته. كما يناقش كيف يمكن استلهام هذا النموذج الأخلاقي في خطابنا المعاصر؛ لمواجهة الصور النمطية عن الإسلام، وتقديم بديل حضاري فعال في ميادين الدعوة والتواصل الثقافي العالمي.
Keywords: Ibadisme – Oman

تحقيق في مدة إمامة عبد الوهاب وابنه أفلح للدولة الرستمية - بوشامة, أحمد (مجلـة البحوث التاريخية, 2025)
Keywords: Dynastie rustumide

الشركة الإمبراطورية البريطانية لشرق أفريقيا 1888-1894 - الحجي, محمد مثكال (مجلة جامعة دمشق للدراسات التاريخية, 2025)

The literal reality of the Rustamid society through the answers of Aflah ibn Abdul Wahhab AH240-854AD - Attia, Amal Salem; Hattab, Souad (Dirasat wa Abhath Review : The Arabic Journal of Human and Social Sciences, 2026)
This study addresses an important topic in Maghreb Islamic history, namely jurisprudence, which considers an important article to know the social, economic and even cultural aspects. The fatwas studied are for Afaleh bin Abdul Wahab, the third Rastamian imam who ruled in the Hijri third century. Jabal Nafosa was politically affiliated with the Rastamian State ", his reign had been very prosperous in various fields. That's why this opinion came to answer various questions according to the doctrine of parenthood, Through this study, we tried to analyse and analyse these houses, and to give a picture of the Rastamese society, This is what we have highlighted in every element that we have addressed, starting with the identification of Afzal bin Abdulwahab's character, and ending with a conclusion that represents a conclusion to these advisory opinions. Keywords: Fatwas, Aflah, Rastamiya, Central Maghreb.
Keywords: Dynastie rustumide

العلاقات السياسية بين سلطنة عمان والمملكة المغربية : 1971-1982م - جدعان, نبراس خصير; فرحان, فهمي أحمد (مجلة دراسات في التاريخ والآثار, 2025)
يتناول هذا البحث تطور العلاقات السياسية بين سلطنة عُمان والمملكة المغربية خلال المدة من 1971 حتى 1982م، وهي مرحلة شهدت تحولات سياسية مهمة في العالم العربي. ركّزت الدراسة على توثيق اللقاءات الرسمية بين القيادتين، وتوضيح مواقف البلدين المتقاربة من القضايا العربية والإسلامية، خاصة القضية الفلسطينية. كما ناقش البحث التعاون بين البلدين داخل المنظمات الإقليمية كجامعة الدول العربية ومنظمة المؤتمر الإسلامي. وبيّن أن العلاقات بين السلطنة والمملكة اتسمت بالاحترام المتبادل وعدم التدخل في الشؤون الداخلية. وقد ساهمت زيارات القادة المتبادلة في ترسيخ هذا التعاون. كما أبرز البحث تطور المواقف الدبلوماسية المتبادلة تجاه قضايا الوحدة العربية والتضامن الإسلامي، كما أشار البحث إلى دعم كل من عُمان والمغرب للشرعية والاستقرار في المنطقة، ورفضهما للتدخلات الخارجية. وخلصت الدراسة إلى أن العلاقات بين البلدين في تلك المدة شكّلت نموذجًا للتنسيق السياسي البنّاء في العالم العربي.
Keywords: Relations – Oman – Arabie Saoudite

المجالس العُمانية (السبلة) كمنظومة ثقافية واجتماعية: دورها في ترسيخ قيم الاحترام والتسامح في ظل التغيُّرات المجتمعية المعاصرة - الصبحية, هنية بنت سعيد بن محمد (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
تُعدُّ المجالس العُمانية التقليدية (السبلة) من أبرز المكونات الثقافية والاجتماعية التي شكَّلت على مدى عقود طويلة فضاءً للتفاعل الإنساني، ومصدرًا لترسيخ القيم الأخلاقية والسلوكيات الاجتماعية الإيجابية في المجتمع العُماني. إلا أن هذه المؤسسة المجتمعية تواجه اليوم تحديات متعددة في ظل التحولات الاجتماعية المتسارعة، وتغير أنماط التواصل بين الأفراد، وتنامي التأثيرات الخارجية عبر وسائل الإعلام والتكنولوجيا الحديثة. تتمحور المشكلة حول سؤال رئيس: ما مدى استمرار الدور الثقافي والاجتماعي للمجالس العُمانية (السبلة) في ترسيخ قيم الاحترام والتسامح في المجتمع العُماني المعاصر؟ يتفرّع عنه أسئلة مساندة: كيف تعيد السبلة إنتاج القيم في سياق التحوّلات التقنية والاتصالية؟ وما التحديات التي تُضعف تأثيرها، لا سيما تراجع الحضور الفيزيقي للشباب وتنامي الفردانية؟ وما مسارات التكيّف الممكنة للحفاظ على جوهر المؤسسة-السبلة؟ تعتمد الدراسة على منهج وصفي تحليلي، يستند إلى مراجعة الأدبيات المحكّمة والكتب والدراسات حول المجتمع العُماني، إلى جانب وثائق رسمية صادرة عن المركز الوطني للإحصاء والمعلومات وجهات ثقافية، فضلًا عن تحليل مضمون ثانوي لتغطيات صحفية (مقال مجلس الخنجي نموذجًا)؛ لكونه أحد المجالس والفضاءات التقليدية. وما تشمله إجراءات التحليل: مسح سردي منظَّم، وترميز موضوعاتي لمفاهيم (الاحترام، والتسامح، والوساطة، والحضور، والشباب، والوسائط الرقمية)، وبناء مصفوفة ربط بين المفاهيم النظرية والشواهد. أظهرت الدراسة أن المجالس العُمانية التقليدية (السبلة) لا تزال تحتفظ بدورها المركزي بوصفها منصة حيوية لترسيخ قيم الاحترام والتسامح، وتعزيز التماسك الاجتماعي في المجتمع العُماني، وذلك عبر طقوسها وأعرافها التي تولِّد هيبتوسًا اجتماعيًّا يُنظم التفاعل اليومي بين الأفراد، كما برهنت النتائج على أهمية السبلة في إدارة النزاعات والوساطة المجتمعية؛ مما يسهم في تقليل التصعيد وتعزيز الاستقرار المحلي. مع ذلك، تواجه هذه المؤسسة تحديات جوهرية ناجمة عن التحوُّلات الرقمية والديموغرافية؛ إذ لوحظ تراجع ملحوظ في الحضور الفيزيقي للشباب، وهو ما يؤثر على نقل القيم عبر الأجيال ويضعف الروابط الاجتماعية الرابطة. كما أدت وسائط التواصل الحديثة إلى تغييرات في طبيعة الحوار وطرق التفاعل، ما يستدعي إعادة النظر في آليات عمل المجالس؛ لضمان استمرارها في أداء وظائفها الثقافية والاجتماعية. تُبرز النتائج أيضًا إمكانات التكيُّف من خلال اعتماد نماذج هجينة تجمع بين الحضور المباشر والقنوات الرقمية المكملة، مع التركيز على تضمين موضوعات شبابية وثقافية حديثة تواكب الاهتمامات المعاصرة. وتوصي الدراسة بوضع قواعد سلوكية مرنة توفّر إطارًا للحوار البناء والإصغاء الفعّال، إلى جانب توثيق تجارب الوساطة والنجاحات للحفاظ على الذاكرة المجتمعية. بالتالي، تؤكد الدراسة أن استمرار دور السبلة يتطلب موازنة بين المحافظة على جوهرها الثقافي وفتح آفاق جديدة تضمن دمج الشباب والوسائط الرقمية؛ لتعزيز دورها كحاضنة للثقافة والقيم المجتمعية في عُمان المعاصرة.
Keywords: Vie culturelle – Oman

صورة الأخلاق العمانية في الصحافة الفرنسية المعاصرة - بن معاد, منجي بن علي (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
يهدف هذا البحث إلى تحليل صورة سلطنة عُمان في الصحافة الفرنسية، مُقَدِّمًا إياها كنموذج فريد يقوم على "نظرية أخلاقية" راسخة تتجاوز الحسابات البراغماتية. يُحدد البحث أربعة مبادئ رئيسة لهذه النظرية: التوازن بين الأصالة والمعاصرة، والاعتزاز بالهوية، والدبلوماسية القائمة على القيم، والتسامح. وتتجلى هذه المبادئ في الهوية البحرية والدور العُماني كـ "وسيط دولي" وفي مبادرات نشر التسامح. وبالرغم من الصورة الإيجابية العامة، يكشف البحث أن المقالات الفرنسية لا تُغفل بعض التناقضات، مثل: وجود "رقابة صارمة" على الشأن الديني، وازدواجية الخطاب الديني (بين المفتي والسلطة الرسمية)، وظهور تأثير "القانون المحلي" على العدالة الدولية (قضية الطفل الفرنسي-العُماني). يناقش البحث الصورة المقدمة عن عُمان التي تجانب الموضوعية في بعض الأحيان، وتفتقر إلى فهم "الأنساق الداخلية للنموذج الإسلامي" بناء على نقد أوليفييه روا للمنظور الغربي في الفهم والتعامل مع العالم الإسلامي. ويُثبت النموذج العُماني، في جوهره، نظرية "الحداثة الأخلاقية" لطه عبد الرحمن، رافضًا عمليًّا النموذج الحداثي الغربي المنفصل عن الأخلاق.

المشروع التنصيري الاستعماري بمنطقة مزاب وردود الفعل المحلية. (1884-1962) - أوجانه, علي; جعفري, أحمد (مجلة أنثروبولوجية الأديان, 2026)
قام الاستعمار الفرنسي للجزائر على عدّة ركائز منها المادي لتحقيق السيطرة الاقتصادية، والآخر معنوي بالقضاء على مقومات الشعب الجزائري على رأسها الدين الإسلامي، منتهجة سياسة التنصير بأساليب ووسائل متعددة منها التعليم التنصيري، حيث تغلغلت ووصلت إلى الجنوب الجزائري والى منطقة مزاب، فجسّد المنصرون إستراتيجية متكاملة تهدف لاستدراجهم ثم التأثير للوصول إلى هدم مقوماتهم الشخصية الدينية والثقافية والاجتماعية، غير أنه لقي مقاومة واسعة عبّر عنها سكانها بشتى الوسائل والممارسات. يهدف المقال إلى تعليل أسباب اهتمام المنصرين بمنطقة مزاب خصوصا، وتحليل نوايا المشروع التعليمي التنصيري في المنطقة، وتتبّع مراحل تطوره وخصائصه التي تضمن نجاحه، ثم كشف الدسائس التنصيرية ومظاهر المقاومة الثقافية لسكان هذه المنطقة بمختلف أشكالها ومستوياتها. وقد برز جليا في النهاية أن المنصرين راهنوا بشكل كبير على فتح المدارس بما لديهم من إمكانيات، مستعملين دسائس للتسلل إلى قلوب أبناء وفتيات الجزائريين، غير أن هذا المشروع واجه تحفّظا ومقاومة شديدة من أهالي المنطقة. The French colonization of Algeria was based on several pillars, including the physical one, to achieve economic control, the moral one, to eliminate the components of the Algerian people, most notably the Islamic religion, adopting a policy of Christianization through various methods and means, including missionary education, where it penetrated and reached southern Algeria and the Mzab region, so the missionaries embodied an integrated strategy aimed at acceptance and then influence in order to destroy their personal religious, cultural and social components. However, it was met with widespread resistance expressed by its residents through various means and practices. The article aims to explain the reasons for the missionaries’ interest in the Mzab region in particular, analyzes the intentions of the missionary educational project in the Mzab region, and traces the stages of its development and characteristics that guarantee its success, then reveals the missionary intrigues and manifestations of cultural resistance of the residents of the Mzab region in its various forms and levels. It became clear in the end that the missionaries had bet heavily on opening schools with their capabilities, using machinations to infiltrate the hearts of Algerian boys and girls. However, this project faced reservations and strong resistance from the people of the region.

إحياء الأخلاق الإسلامية في العصر المعاصر: دراسة في كتاب روح الفضيلة للشيباني وتجلياته في السياق الماليزي - عثمان, رحمة بنت أحمد الحاج; العثمان, عبد الرحمن; كمال, نور شفيقة بنت أحمد (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
يشهد العالم المعاصر أزمة متنامية في القيم، حيث تتراجع الأخلاق والعادات الرفيعة، لا سيما بين الأجيال الناشئة؛ مما يجعل الحاجة إلى إحياء الوعي الأخلاقي أكثر إلحاحًا من أي وقت مضى. تنطلق هذه الورقة من هذا التحدي لتتناول كتاب روح الفضيلة: الأخلاق عند العمانيين نظرًا وعملًا، للمؤلف سلطان بن مبارك الشيباني، الذي يعرض رؤية غنية حول القيم الأساسية، مثل: الأمانة والتواضع والمسؤولية والاحترام، وكيفية تجسيدها في المجتمع العُماني من خلال التعاليم الدينية والتقاليد اليومية. وتعتمد الدراسة على المنهج التحليلي الوصفي لبيان الأفكار والنماذج العملية التي يقدمها المؤلف، واستجلاء ما تحمله التجربة العُمانية من دلالات معاصرة في إعادة الاعتبار للأخلاق. وتبرز النتائج  واستجلاء ما تحمله التجربة العُمانية من دلالات معاصرة في إعادة الاعتبار للأخلاق. وتبرز النتائج أن الحكمة الأخلاقية التراثية تمثل مرشدًا فاعلًا في بناء شخصية الشباب وتوجيههم نحو القيم الصحيحة في عالم سريع التغير، بما يجعل التجربة العُمانية نموذجًا جديرًا بالاستلهام عربيًّا وإسلاميًّا.

المبادئ الأخلاقية العلمية عند الشيخ كهلان الخروصي التفسير وعلوم القرآن نموذجًا - الطوقي, سليمان بن حمد (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
عبر التاريخ، لم تكن قيمة تمكنت من سبر أغوار القلوب وقلب الموازين كالأخلاق، بها سقطت دول الجبابرة، وعادت للحقائق مكانتها، ودخلت بسببها أفواج في دين الله تعالى، وبها وصف ربنا الكريم أحب خلقه إليه وأصفى أنبيائه محمد الخاتم رسول الهدى -صلى الله عليه وسلم- بقوله الكريم "وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيم" (القلم: 4)، وقد شملت الدعوة الربانية إلى الأخلاق مختلف الجوانب الحياتية، فدعت إلى حضورها في العلم والمعرفة والتجارة والتعاملات، وبين الحاكم والمحكومين، ورب الأسرة وأهل بيته، والمسؤول مع موظفيه، وكتب في الأخلاق أناس بمداد أقلامهم، ومنهم من خطها بسلوك تمثله، وآخرون بأقوال نطقوا بها، وأهل العلم الراسخون المؤمنون تمثلوا الأخلاق في جميع هذه الجوانب، وكان لزامًا عليهم، وهم القدوة بين الخلق، أن يكونوا كذلك، والعلامة الشيخ كهلان بن نبهان الخروصي أحد هؤلاء الأعلام الذين اعتنوا بهذا الجانب أيما عناية، فهي حاضرة عنده في تعاملاته بين الناس بمختلف أطيافهم، ويركز على ذلك ويستحضره في دروسه ومحاضراته وفتاويه. وقد آليتُ أن أكتب هذا البحث بحسب التقسيم الآتي: تمهيد، وفيه تعريف بالشيخ كهلان الخروصي، وفي المبحث الأول سأتناول المبادئ الأخلاقية في التعامل مع القرآن الكريم ومكانته وقدسيته وحضور هيبته عند المسلم، وفي المبحث الثاني سترتكز الكتابة الموقف الأخلاقي للمسلم في تحري الحق في قصص الأنبياء الكرام التي قصها القرآن الكريم وتناول بيان معانيها المفسرون، ثم خاتمة فيها عرض لأهم نتائج البحث.

النظرية الأخلاقية عند الإمام السالمي من خلال كتابه مدارج الكمال - القرالة, أحمد ياسين (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
للأخلاق في الإسلام مكانة سامية ومنزلة مرموقة؛ لأن غايتها هو الخير الأسمى والوصول بالإنسان عن طريق الفضائل إلى المثل الأعلى والكمال الإنساني والسعادة الأبدية. ومما يدل على أهمية الأخلاق في الإسلام أن الله تعالى عندما مدح النبي عليه السلام مدحه بعظيم خلقه، فقال تعالى: ﴿ وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ ﴾القلم:4، وفي ذلك يقول الإمام جعفر الصادق: أمر الله نبيه بمكارم الأخلاق في هذه الآية، وليس في القرآن آية أجمع لمكارم الأخلاق من هذه الآية. لأجل ذلك كانت عناية علماء الإسلام بعلم الأخلاق عناية متميزة. وقد امتاز المذهب الإباضي عن بقية المذاهب بأنه لم يفصل بين الأحكام الفقهية وأخلاقيات فاعلها؛  فهو يسعى دائمًا إلى أن تحقق الأحكام الشرعية مقاصدها التي شرعت لأجلها، فلا يستقيم في نظر هذا المذهب أن يمتنع الإنسان عن الطعام والشراب لكونه صائمًا، ثم يرتكب الموبقات والمحرمات من الكذب والغيبة وغيرها، وهذا الذي حمل الإمام الغزالي، وهو من علماء يرتكب الموبقات والمحرمات من الكذب والغيبة وغيرها، وهذا الذي حمل الإمام الغزالي، وهو من علماء السلوك والأخلاق، في كتابه إحياء علوم الدين على أن يفرق بين فعل العامة في استجابتها للحكم الشرعي من حيث توفر الأركان والشروط المادية للحكم، وبين فعل الخاصة الذي يعنى بتحقيق المقصد الشرعي للتكليف الإنساني؛ لذلك هو يرى أن الصيام صيامان: صيام العامة، وصيام والخاصة، وصيام الخاصة هو الذي يحقق المقصد الشرعي من فرضية الصيام. وبناء عليه، يكون صيام الخاصة هو الصيام الأخلاقي. أما في المذهب الإباضي فلا فرق بين صيام الخاصة وصيام العامة؛ فالصيام هو الصيام، لذلك يمكن تصنيف المذهب الإباضي على أنه مذهب سلوكي أخلاقي. ونظرًا لأهمية الأخلاق في المذهب الإباضي ختم الإمام نور الدين السالمي (750هـ) كتابه معارج الآمال في مختصر الخصال بمبحث الأخلاق، وهذا يستق مع ما بيناه سابقًا من أن المذهب الإباضي لا يفصل، بل يقرن بين الأحكام العلمية والأخلاق، وقد جمع فيه المؤلف جملة كبيرة من الأخلاق العملية التي ينبغي للمسلم أن يتحلى بها. وتسعى هذه الدراسة للإجابة عن التساؤلات الآتية: ما معالم النظرية الأخلاقية عند السالمي؟ كيف وظف السالمي النظرية الأخلاقية في تهذيب السلوك الإنساني. وقد اعتمدنا في هذه الدراسة على المنهج الوصفي والمنهج التحليلي.

نماذج من أحاديث الأخلاق في مسند الإمام الربيع دراسة دلالية - التمتمي, أحمد بن عبيد (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
يأتي هذا البحث ليلقي الضوء على كتاب هو من أقدم الكتب العمانية تاريخيًّا، وهو مسند الإمام الربيع الفراهيدي العماني، ممثلًا في أحاديث الأخلاق؛ ليدرس نماذج من هذه الأحاديث دراسة دلالية في فروعها المعجمية والصرفية والصوتية والنحوية. وتكمن أهمية البحث في أهمية النص والكتاب والموضوع، فالنص هو الحديث النبوي الذي لا ينطق صاحبه ﷺ عن الهوى ﴿إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى﴾ [النجم: 4]، وهو المصدر الثاني من مصادر التشريع الإسلامي، وأما الكتاب فيعد من أقدم الوثائق العمانية؛ إذ صاحبه الإمام الربيع الفراهيدي العماني (170ه) من علماء القرن الهجري الثاني، وأما الموضوع فهو الأخلاق، والأخلاق من مقاصد التشريع وجوهر الدين، وبها مدح خاتم النبيين ﴿وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ﴾ [القلم: 4]. وجاءت مشكلة الدراسة في الإجابة عن سؤالين مهمين: هل عرفت العرب قديمًا علم الدلالة بصورته التي يراد منها الآن؟ وما أثر علم الدلالة في فهم النص؟ وتعتمد هذه الدراسة على المنهج الوصفي التحليلي؛ لتحاول الكشف عن أسرار الدلالة: المعجمية والصوتية والصرفية والنحوية والبلاغية لنماذج مختارة من أحاديث الأخلاق في مسند الإمام الربيع، مبتدأ بتمهيد عن بعض فضائل الأخلاق وذكر عناية علماء المسلمين بها، ثم الكلام في المبحث الأول عن تعريف علم الدلالة وأنواعه ونشأته ثم دراسة تطبيقية لنماذج مختارة من أحاديث الأخلاق في مسند الإمام الربيع في مبحثه الثاني. وخلصت الدراسة إلى عناية الإسلام بقضية الأخلاق عناية بالغة، وإلى أهمية علم الدلالة في فهم النص وتحليله، فتبين من خلالها أثر علم الدلالة في فهم النص فهمًا دقيقًا إلى حد كبير، وإلى أن العرب عرفت علم الدلالة قديمًا بصورته الحالية من حيث العموم.

لغة الفقهاء العمانيين في مقررات الفقه للناشئة ومعالمها التربوية والخلقية - الخروصي, أحمد بن سالم (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
لطالما عجت مصنفات العمانيين الموجهة للناشئة بجملة من المصطلحات والرؤى التي تمد يدها لتربية النشء على الخلق القويم، ولم تكن مصنفات الفقهاء بمنأى عن هذا البحر العباب، بل كانت في مطلع الركب، كيف وقد وجدناها تؤكد بلسان الحال والمقال هذه الحقيقة، سواء كان ذلك في تركيبها المصطلحي وكذا فيما تحمله تلك البنية اللغوية من معالم تربوية وقيم خلقية رفيعة، وقد جاءت هذه الصفحات لتضع هذا جميعًا في سياق أوحد، ركز المبحث الأول على البنية اللغوية والمنهج الذي سارت عليه مصنفات الفقهاء الموجهة للنشء، واتجه المبحث الثاني لبيان المعالم التربوية التي تنبئ عنها لغة الفقهاء في تلكم المصنفات، وكل هذا كان مسبوقًا بمقدمة حول المصطلح الفقهي وأثره، فضلًا عن سرد مركز ويسير عن المصنفات التي اختارتها الدراسة لتسلط عليها الضوء في بيان المعالم الخلقية، وكان من أهم نتائج البحث التدليل على عناية الفقهاء بترسيخ الخلق الرفيع إبان تشوُّف الطالب ودراسته لفقه الشريعة، كما أن الدراسة أثبتت أن العلوم عامة والفقه خاصة ما لم تكن وشيجة العلاقة بينه وبين قواسم التربية المختلفة حاضرة فإنه لا يحقق الغاية منه. ولعل أبرز توصية توصي بها الدراسة ضرورة عناية الدارسين ابتداء بالنظر الحصيف في مصطلحات أهل الفقه ومعالمها التربوية، وتقترح وضع فهرس اصطلاحي يخص مصنفات العمانيين الفقهية في هذا السياق.

عدل الأئمة بين التنظير والتطبيق خلال الإمامة الإباضية الثانية - الرواحي, محمد بن مبروك; الندابي, ناصر بن علي (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
العدل أساس الحكم، والدولة الظالمة لا تدوم أبدًا، والعدل في الإسلام مفهوم واضح المعالم، وما علينا إلا قراءة التاريخ لمعرفة أساليب تطبيقه. من هذا المنطلق جاءت دراستنا التي عنوناها بعدل الأئمة بين التنظير والتطبيق خلال الإمامة الإباضية الثانية، وهدفت الدراسة إلى إلقاء الضوء على مفاهيم العدالة في مختلف المدارس الإسلامية، وتبصير القارئ بدور العدل في إرساء الأمن والاستقرار في الدولة. وطرحت الدراسة عددًا من الأسئلة، كان من بينها: ما المقصود بمفهوم العدالة عند علماء المسلمين؟ كيف جسّد الإباضية العدالة على أرض الواقع؟ كيف ساهم العدل في أمن الدولة واستقرارها؟ وخرجت الدراسة بعدد من النتائج، كان من بينها: حرص أهل الحل والعقد على اختيار شخص الإمام المناسب الذي يجعل من العدل أساسًا لحكمه. واتضح لنا من خلال سبر أغوار التاريخ نماذج جديرة بالوقوف عندها في تطبيق العدل على شتى شرائح المجتمع بدءًا من الإمام، وانتهاء عند أصغر فرد في المجتمع. وفي الختام قدّمت الدراسة توصيات، من بينها: أن تتبنى مؤسسة ذاكرة عمان الاحتفاء بالأئمة في تاريخ يوم وفاتهم؛ لتذكير النشء بدورهم وجهودهم.

الأخلاق العملية وصناعة القدوة: الشيخ أبو سرور وأثر القدوة الحسنة في ترسيخ الأخلاق في الحياة الاجتماعية والإدارية (أنموذجًا) - الجامعي, عادل بن حميد (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
تتناول هذه الورقة البحثية موضوع الأخلاق العملية من زاويتين: التنظير والتطبيق، مركزة على دور القدوة الحسنة في ترسيخ الأخلاق عبر الأجيال، حيث ينطلق البحث من دراسة ميدانية سابقة قام بها الباحث في مساق التربية في الإسلام بكلية العلوم الشرعية حول صناعة القدوة، وهل هي طبع متوارث أم مكتسبة بالتربية والملاحظة. يُعزز البحث هذا الإطار النظري بنموذج تطبيقي حيّ من واقعنا العُماني، يتمثل في شخص الشيخ أبي سرور حميد بن عبد الله الجامعي، رحمه الله، حيث نعرض سيرته وأبرز مواقفه العملية التي تجسدت فيها الأخلاق التطبيقية في الحياة الاجتماعية والإدارية والتعليمية، كما يتطرق البحث إلى أثر التربية المبكرة، لا سيما دور الأم في صناعة القدوة، ويحلل انعكاس هذه التربية في سلوكيات الممارسين وتأثيرها على تقاليد العلوم والصنائع وأخلاقياتها المتوارثة. يخلص البحث إلى أن صناعة القدوة لا تنحصر في الجانب الوراثي، بل تعتمد بدرجة كبيرة على الممارسة الواعية والتوجيه التربوي، ويقدم  توصيات عملية لتفعيل دور القدوة الحسنة في المؤسسات التربوية والاجتماعية.

البعد الأخلاقي في الرحلات العمانية إلى منطقة جنوب شرق آسيا دراسة في المضامين والآثار - طاهر, رشدي; سامي, عبد الغفار (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
هدفت الدراسة إلى الكشف عن البعد الأخلاقي في الرحلات العمانية إلى منطقة جنوب شرق آسيا، معرجًا على المضامين والآثار على أهل المنطقة. وتذكر الروايات التاريخية أن الإسلام دخل إلى منطقة جنوب شرقي آسيا منذ القرن الأول الهجري/ السابع الميلادي، وأن ذلك كان عن طريق التجار العرب، من عمان وحضرموت واليمن، وأن أوائل المناطق التي دخلها الإسلام في هذه الرقعة الجغرافية هي سواحل سومطرة الشمالية. وأما السبب في انجذاب أهل تلك المنطقة إلى الإسلام فهي ما تفصح عنها تلك الروايات بأن المكون الأخلاقي لهؤلاء التجار هو ما أثر بالفعل على أهل تلك المنطقة، ودعاهم إلى تغيير ما هم عليه من عقائد وأفكار، والاقتداء بهذه الفئة من الناس الذين قدموا عليهم من مناطق بعيدة ومختلفة عنهم كل الاختلاف، وهذا ما يؤكد - قطعًا بما لا مجال للشك فيه - التأثير القوي لهذا البعد في المنظومة الاجتماعية؛ لذا فإن الدراسة الحالية تحاول الإجابة عن التساؤل الرئيسي الآتي: "ما أبرز مضامين البعد الأخلاقي في الرحلات العمانية إلى منطقة جنوب شرق آسيا وما آثاره على أهلها؟" وتوصلت الدراسة إلى نتائج، أهمها: عُرف العرب وبخاصة العمانيين بالرحلة والترحال، واشتهارهم بالرحلات التي قاموا بها على مر التاريخ. إتقان العمانيين لصنعة البحّارة وما يتعلق بها، والتجارة وما يتوصل إليها، جعلتهم في مصاف المشاهير وأكسبتهم ثقة الناس وحبهم، انتشار الإسلام في منطقة جنوب شرق آسيا بسبب المكّون الأخلاقي الذي يؤكد على أهميته، وأن الأخلاق أساس التعامل، وهي مرآة المجتمعات والأمم. من أهم المضامين الأخلاقية في الرحلات العمانية لمنطقة جنوب شرق آسيا والتي تناولتها الدراسة الحالية هي: التسلح بالإيمان، التدين، العلم، الفقه، الصنعة، الإتقان، القوة، الشجاعة، الأمانة، الصدق، العلاقات الإنسانية، الحفاظ على الموروث الثقافي)، وهي على سبيل المثال لا الحصر. آثار هذه المضامين الأخلاقية على أهل منطقة جنوب شرق آسيا كبيرة وعميقة ومتغلغلة في هذه المجتمعات في جميع نواحي حياتهم، وإذا أظهرنا تقبلهم للإسلام واعتناقهم له عن قناعة ويقين ومحبة لكفى بذلك أثرًا. وأوصت الدراسة بتوصيات ومقترحات، أهمها: العناية والاهتمام بالرحلات العمانية؛ لأنها كنوز تراثية جمة من العلم والأدب والمعرفة والقصص والأحداث والعلوم التي تحويها، ولا يمكن أن يحويها أي مسار من مسارات الحياة. التأكيد على أهمية المكون الأخلاقي في الرحلات العمانية؛ لأنه الوجه الحضاري في عصر تعصف فيه رياح التغيير والحروب والعنف والشدة. إجراء دراسات معمقة عن مكونات وأبعاد الرحلات العمانية وتأثيرها على أهل المناطق التي يجوبونها ويرتحلون إليها. إجراء دراسات عن العلاقات والصلات المختلفة (دينية – ثقافية – اجتماعية – سياسية- اقتصادية – تجارية- وغيرها) بين أهل عمان ودول جنوب شرق آسيا.

التجربة العُمانية في تعزيز الأخلاق الإسلامية: من التأصيل إلى الممارسة - الحداد, أحمد بن علي (صحار - مجلة مركز البحوث والدراسات العمانية, 2025)
تُعَدَّ الأخلاق الإسلامية ركيزة أساسية في بناء الحضارات وضبط سلوك الأفراد وتماسك الجماعات؛ إذ تُشكِّل الإطار المرجعي الذي يوجّه الخطاب الديني والسياسات المجتمعية. وتمثل سلطنة عُمان أنموذجًا متميزًا في هذا المجال؛ حيث استطاعت عبر تاريخها أن تجمع بين التأصيل الشرعي والفكري للأخلاق وتجلياتها العملية في الواقع الاجتماعي والمؤسسي. وقد انعكس ذلك في تراثها العلمي والفقهي، وفي السلوك المجتمعي الذي حافظ على تماسك المجتمع واستقراره. تتمثل مشكلة البحث في التساؤل عن الكيفية التي تحوّل بها هذا التأصيل النظري إلى ممارسات عملية قابلة للرصد والتقويم في المجتمع العُماني، ومدى قدرة هذا النموذج على مواجهة التحديات الراهنة، مثل: التحولات الثقافية والرقمية والعولمة. ويهدف البحث إلى تحليل الأسس الشرعية والفكرية للأخلاق في التجربة العُمانية، والكشف عن آليات ترجمتها إلى ممارسات اجتماعية ومؤسسية، مع إبراز دور السياسات الوطنية الحديثة ورؤية عُمان 2040 التي جعلت الهوية والقيم محورًا استراتيجيًّا للتنمية الشاملة. يعتمد البحث على المنهج الوصفي التحليل

Il Generale Graziani e la Reconquista della Tripolitania - Piccioli, Angelo (Rassegna italiana: politica, letteraria e artistica, 1918)
Place: Roma

El alfarero indigena de Djerba - Duhamel, Georges (Caras y caretas, 1930)
Place: Buenos Aires

Note sur le pronom démonstratif en berbère - Destaing, E. (Mémoires de la Société de linguistique de Paris, 1921)
Vol. 1 contains list of members.
Place: Paris

A travers le sud tunisien (fin) - Thomas, Jean (Bulletin de la Société de géographie de Toulouse, 1930)
Keywords: Récits de voyage – Djerba

A travers le sud tunisien (suite) - Thomas, Jean (Bulletin de la Société de géographie de Toulouse, 1930)
Keywords: Récits de voyage – Djerba

Etude sur les possibilités d'utilisation des plantes marines tunisiennes pour la nourriture du bétail - Pottier, Jacques (Annales de l'Institut océanographique, 1929)
Place: Paris.
Keywords: Bordj Djillidj; Bordj Kastil; Botanique – Djerba; Meninx; Récits de voyage – Djerba

La petite pintadine du golfe de Gabès - Seurat, Gaston Léon (Bulletin des travaux publiés par la Station d'aquiculture et de pêche de Castiglione, 1930)
Place: Alger

Les épidémies tunisiennes de peste - Bloch, Edouard (Archives de l'Institut Pasteur de Tunis, 1930)
Place: Tunis

L'ankylostomiase dans le Sud tunisien - Espié, A. (Archives de l'Institut Pasteur de Tunis, 1930)
Place: Tunis

A propos des groupes sanguins leurs rapports avec les différentes races de la Tunisie - Caillon, Louis; Disdier, Camille (Archives de l'Institut Pasteur de Tunis, 1930)
Place: Tunis

Bryozoaires marins de Tunisie - Canu, F.; Bassler, R.S. (Annales de la Station océanographique de Salammbô, 1930)
Place: Tunis

Beiträge zur Herpetologie Tunesiens - Mertens, Robert (Senckenbergiana, 1929)

جهود الشيخ إبراهيم بيوض في الإصلاح الاجتماعي - بوغرة, نسرين (مجلة الإعلام والمجتمع, 2025)
تهدف هذه الدراسة للكشف عن جهود الشيخ إبراهيم بيوض في الإصلاح الاجتماعي، في المجتمع الميزابي خاصة، والقطر الجزائري عامة، بعد أن حاول الاستعمار الفرنسي - بكل ما أوتي من قوة القضاء على مقوماته، من دين، ولغة، وتاريخ، من خلال مخططاته الاستعمارية الاستيطانية التغريبية التنصيرية، حيث وقف الشيخ بيوض بفكره الإصلاحي الشامل، وتجربته العملية الرائدة في الميدان الاجتماعي والتربوي والتعليمي والصحفي، متصديا لتلك الحملات الرامية لضرب الوحدة الوطنية، وزرع الفرقة بين أوساط الشعب الجزائري، وذلك من خلال خطبه ودروسه المسجدية والتعليمية في معهده، ومن خلال مقالاته في الصحف الإصلاحية العربية الجزائرية، التي يستند فيها إلى القرآن الكريم والسنة النبوية، و احتكاكه بمجتمعه ومعرفته العميقة بأمراضه، فأسهم بفعالية في الإصلاح والتغيير من أوضاع المجتمع الجزائري، بما لا تزال آثاره إلى يومنا هذا. Abstract: This study aims to shed light on the efforts of SHEIKH IBRAHIM BIYOUDH in the realm of social reform, particularly within the Mozabite community and more broadly across Algeria. His work came in response to the relentless attempts of French colonialism—which employed all its might—to eradicate the foundations of Algerian identity, including its religion, language, and history, through its settler-colonial, Westernizing, and missionary agendas. In the face of these aggressive campaigns, SHEIKH IBRAHIM BIYOUDH stood firm with his comprehensive reformist vision and his pioneering practical experience in the social, educational, pedagogical, and journalistic fields. Through his sermons, mosque lessons, and educational efforts at his institute, as well as his writings in Algerian Arab reformist newspapers, he staunchly opposed these efforts aimed at undermining national unity and sowing division among the Algerian people. Drawing upon the Qur’an, the Sunnah of the Prophet, and his close engagement with his society and deep understanding of its afflictions, SHEIKH IBRAHIM BIYOUDH played an active and enduring role in reforming and transforming the conditions of Algerian society—an impact that remains evident to this day.

Contemporary Oman: The Sultan, the People, and the Legacy of Peace: By Mahjoob Zweiri and Farah AL Qawasmi (eds) (Berlin: Gerlach Press, 2025), viii + 263 pp., £90 (hardback), ISBN 978-3-95994-184-6 - Bradshaw, Tancred (Middle Eastern Studies, 2026)
_eprint: https://doi.org/10.1080/00263206.2025.2610002
Keywords: Recension

العادات والتقاليد في المجتمع الأباضي من خلال كتاب السير لبدر الدين الشماخي (ت 928هـ/1522م) - فاضل, زهراء سعيد; شرقي, علي عطية (مجلة الأستاذ للعلوم اإلنسانية والإجتامعية, 2025)

Sectarian Dynamics and Political Reconfiguration in the Islamic Maghreb during the Fatimid Era: A Historical-Analytical Study of Doctrinal Conflict, Power Struggles, and Governance Transformations (4th–5th Centuries AH / 10th–11th Centuries CE) - Chebli, Rabia; Zineb, Salmi (Science, Education and Innovations in the context of modern problems, 2025)
The Fatimid era in the Islamic Maghreb represents a decisive historical phase marked by profound sectarian tensions and accelerated political transformations that reshaped the region’s structures of authority, governance, and collective identity. The expansion of the Fatimid Ismaili mission during the early 4th century AH/10th century CE did not occur in an ideological vacuum; rather, it interacted dynamically with an already diverse doctrinal landscape characterized by Sunni, Ibadi, Kharijite, and tribal affiliations. These interactions generated a complex pattern of alliances, resistances, and conflicts that transcended purely theological disagreement and evolved into broader struggles over political legitimacy, sovereignty, and control of space. This study adopts a historical-analytical approach to examine the nature and implications of sectarian conflict in the Islamic Maghreb during the Fatimid period. It explores how doctrinal disputes intersected with tribal structures and local power centers, contributing to the reconfiguration of political authority and the emergence of new governance models. Particular attention is given to the role of Ibadi movements and the establishment of the Rustamid state, as well as to major uprisings such as the revolt of Abu Yazid Makhlad ibn Kidad, which embodied a dual confrontation—both sectarian and political—against Fatimid rule. The study argues that sectarian conflicts during the Fatimid era functioned as instruments of political mobilization and state formation rather than mere reflections of religious divergence. By analyzing these conflicts within their social, tribal, and geopolitical contexts, the paper demonstrates how the Islamic Maghreb became a laboratory for competing models of authority that left a lasting imprint on the region’s historical trajectory. The findings contribute to a deeper understanding of the relationship between doctrine and power in medieval Islamic history and highlight the central role of the Maghreb in shaping broader Islamic political developments.

Quelques textes inédits en vieux berbère provenant d’une chronique ibāḍite anonyme - Lewicki, Tadeusz (Revue des Études Islamiques, 1935)

دور ميناء الحديدة في تجارة البن والجلود في عهد الإمام أحمد (1367 – 1382هـ/1948– 1962م): دراسة تاريخية وثائقية - الورد, دولة صالح علي (مجلة ابن خلدون للدراسات والأبحاث, 2026)
تتناول هذه الدراسة دور ميناء الحديدة في تجارة البن والجلود خلال المدة (1367–1382هـ / 1948–1962م)، وذلك بالاعتماد على وثائق وسجلات الجمارك والموانئ اليمنية، إلى جانب عدد من وثائق الأرشيف البريطاني والمصادر اليمنية والعربية والمعرَّبة. وتنبع أهمية الدراسة من قلة البحوث التي تناولت تجارة البن والجلود عبر ميناء الحديدة في هذه الحقبة، اعتمادًا على الوثائق المحلية المتعلقة بالتجارة الخارجية اليمنية. اعتمدت الدراسة المنهج التاريخي الوصفي، من خلال تحليل الوثائق والسجلات بوصفها مصادر أساسية للبحث. وتُظهر نتائج الدراسة أنه على الرغم من التحديات التي واجهت ازدهار تجارة البن والجلود، فإن السلطات اليمنية عملت على دعم التصدير وتعزيز حضور هذه المنتجات في الأسواق العالمية. كما خلصت الدراسة إلى أن ميناء الحديدة شكّل محورًا حيويًا في النشاط التجاري الخارجي للمملكة المتوكلية اليمنية، إذ مثّل نافذتها الرئيسة على العالم عبر تصدير البن والجلود، مما يؤكد دوره البارز في تاريخ اليمن الاقتصادي خلال تلك المدة. This study examines the role of the Port of Al-Hudaydah in the trade of coffee and hides during the period (1367–1382 AH / 1948–1962 AD), drawing on documents and records from Yemeni customs and ports, in addition to selected documents from the British archives, as well as Yemeni, Arab, and translated sources. The significance of the study lies in the scarcity of research that has addressed the trade of coffee and hides through the Port of Al-Hudaydah during this period, particularly studies based on local documentary sources related to Yemen’s foreign trade. The study adopts a descriptive historical approach through the analysis of documents and records as primary sources. The findings indicate that, despite the challenges that hindered the growth of coffee and hides trade, the Yemeni authorities sought to support exports and strengthen the presence of these products in global markets. The study also concludes that the Port of Al-Hudaydah constituted a vital hub in the external commercial activity of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen, serving as its main gateway to the world through the export of coffee and hides, thereby underscoring its prominent role in Yemen’s economic history during this period.

المطبعة السلطانية في زنجبار (1879-1964م) - الضويانية, رنا بنت حمدا; الريامية, رقية بنت حمد (مجلة هيرودوت للعلوم الإنسانية والاجتماعية, 2025)
The study addresses the Omani cultural and intellectual movement in East Africa during the reign of Sultan Barghash bin Said (1870–1888), and his desire to achieve an Omani intellectual renaissance in East Africa, specifically in Zanzibar. This was pursued through the introduction of the printing press, which marked a unique transformation that contributed to the outreach of Omani and Arab culture. The study addresses the factors that led to the emergence of the idea of the Royal Printing Press, highlight its most significant intellectual publications, and explain its impact in Zanzibar’s society specifically, and in East Africa in general. The importance of the research lies in shedding light on the influence resulting from the establishment of the Royal Printing Press in East Africa. The research focus is reflected in presenting the reasons that led to the idea of introducing a printing press in Zanzibar, by exploring the contributing influences that supported the scientific and cultural renaissance in East African society and its role in stimulating intellectual thoughts and scientific awakening. The study will rely on the analytical method by examining and analyzing the conditions that played a role in motivating Sultan Barghash bin Said to introduce the printing press in Zanzibar and its impact on society. It will also utilize the descriptive method by presenting the most prominent productions, publications, and bulletins printed by the Royal Printing Press. The study concludes that the social environment in which the Omani Sultan grew up in, played a role in enhancing his interest in scientific and cultural pursuit. In addition, the cultural impact of the printing press extended through the preservation of Omani and Arab heritage through the diversity of its publications.
Keywords: Imprimerie – Zanzibar

هيئة العزابة ودورها في التصدي لحملات التنصير"تعزيزالهوية الدينية والثقافية في المجتمع الميزابي" - نعوم, أأحمد; هارون, فاطمة (معارف, 2025)
قامت السلطات الاستعمارية الفرنسية منذ احتلالها للجزائر سنة 1830 م على محاولة إذابة المجتمع الجزائري في الكيان الفرنسي، وإحكام سيطرتها عليه، فعملت على تنفيذ العديد من الإجراءات في مختلف الميادين من أجل إنجاح مخططاتها الاستعمارية من بينها الميدان الديني محاولة نشر المسيحية عن طريق سياسة التنصير للقضاء على الهوية الوطنية والديانة الإسلامية، خاصة وأن رين ِّ المبش لقوا الدعم والسند من طرف السلطة الفرنسية،كما أنهم وجدوا في الجزائر أرضا خصبة لبث دعوتهم مع انتشار الفقر والأمية.وهذا ما أدى إلى بروز هيئات دينية في الجزائر وقفت بالمرصاد لهذه السياسة، ولعبت الدور المنوط بها في مواجهة كل ما يؤثر على الهوية الجزائرية،ومن بينها هيئة العزابة التي كانت لها مواقف بارزة.في منع هذا المشروع مبرزة خطر التبشير المسيحي على المجتمع الجزائري عموما والميزابي خصوصا
Keywords: Missionnaires – Mzab

L’œuvre naturaliste de Georges Henri Parent (1937-2014), avec la liste - Antoine, Sébastien; Muller, Serge (Les Naturalistes Belges, 2025)
Georges H. Parent (1937-2014) was one of Belgium's most active and prolific naturalists during the second half of the 20th century and the beginning of the 21st century, having published more than 300 articles and books, some of which were very voluminous. His work focused on the fauna, mainly herpetofauna, and vascular flora of Belgium, but also on the neighboring territories of the Grand Duchy of Luxembourg, Germany, and northeastern France, particularly French Lorraine. These field investigations were accompanied by extensive bibliographic and biographical research and were supplemented by educational works on biology and publications on the protection of biodiversity and nature.
Keywords: Biographies – Belgique; Faune – Djerba

École à Mahloubine (Djerba) - Granger, Marc (Les chantiers nord-africains, 1956)
Keywords: Architecture – Djerba; Enseignement – Djerba

Groupe scolaire à El-May (Djerba) - Granger, Marc (Les chantiers nord-africains, 1956)
Keywords: Architecture – Djerba; Enseignement – Djerba

Tissus de Djerba : Si Salah ben Salah - Direction des services économiques indigènes (Salon tunisien, 1922)
Keywords: Artisanat – Djerba

Tissus de Djerba : Si Youssef Ben Yekhlif - Direction des services économiques indigènes (Salon tunisien, 1921)
Keywords: Artisanat – Djerba

Tissus de Djerba : Si Salah ben Salah - Direction des services économiques indigènes (Salon tunisien, 1920)
Keywords: Artisanat – Djerba

Tissus de Djerba - Direction des services économiques indigènes (Salon tunisien, 1914)
Keywords: Artisanat – Djerba

Le commerce Mozabite : une continuité du commerce Ibadite - Messouaf, Youcef (Revue Abhath, 2025)
Keywords: Commerce – Mzab

Preserving the Architecture of the Ksour of the Mzab Valley through Islamic Urban Jurisprudence( fikh el-imran) and Its Sustainability - Dahmani, Belkacem; Djoudi, Mohamed (Revue Abhath, 2025)
Keywords: Architecture – Mzab

Fishes of the Sea of Oman - Eagderi, Soheil; Mouludi-Saleh, Atta; Fricke, Ronald; Alavi-Yeganeh, Mohammad Sadegh; Mosavi-Sabet, Hamed; Cicek, Erdogan (Iranian Journal of Ichthyology, 2026)
This study assembled a comprehensive list of fish species for the Oman Sea (Gulf of Oman). The areas considered were focused on the northeast coast of Oman, the short eastern coast of the UAE, the southern coast of Iran, and the westernmost part of the Baluchistan/Pakistan coast. Our findings suggested the presence of 1047 species in 2 classes, 39 orders, 164 families, and 526 genera. Class Actinopteri had 647 species (90.44% of total species), and 100 (9.56%) species belong to Elasmobranchii. A total of 86 species were recorded for the first time from the Oman Sea in this study. The highest species number was recorded for the order and family of Acanthuriformes (225 species) and Carangidae (57 species), respectively. Using IUCN categories, the conservation statuses of fishes in the Oman Sea are: 114 Not Evaluated, 77 Data Deficient, 747 species of Least Concern, 19 Near Threatened, 43 Vulnerable, 26 Endangered, and 21 in Critically Endangered.
Keywords: Faune – Oman

La Libia nord-occidentale nel quadro della Preistoria olocenica del Nord Africa : missione congiunta Libico-Italiana nel Jebel Gharbi-Nefusa - Mutri, Giuseppina; Barich, Barbara E. (Libya antiqua : Annual of the Department of Archaeology of Libya : XVII, 2024, 2024)
Keywords: Archéologie – Djebel Nefousa

La diffusione del Cristianesimo nell'interno della Tripolitania attraverso i monumenti e sue sopravvivenze nella Tripolitania araba - Di Vita, Antonino (Quaderni di archeologia della Libya, 1967)
Keywords: Archéologie – Djebel Nefousa; Christianisme – Djebel Nefousa

Représentations des femmes algériennes à la période coloniale : évolutions et impact politique (1895-1930) - Ben Daoud, M.; Johnson, N.; Riffi Gantier, Grégory (2024)

La Sicile et l'espace libyen au moyen âge - Bresc, Henri (Africa: Rivista trimestrale di studi e documentazione dell’Istituto italiano per l’Africa e l’Oriente, 2008)
Keywords: Commerce – Djerba – 14e siècle; Emigration – Sicile – Djerba; Esclavage – Malte; Esclavage – Sicile; Navigation – Djerba; Occupation normande – Djerba – 1135-1153

السلع والبضائع في عمان خلال القرون الهجرية الأولى 1-6 هـ/7-12م: رصد وتحليل - الجهورية, أحلام بنت حمود (مجلة عصور الجديدة, 2025)
Keywords: Commerce – Oman

Nineteenth-Century Mzabite Marriage Customs and Traditions - Gherbi, Faycal; Djaafri, Ahmed (Maghreb Journal of Historical and Social Studies, 2025)
Keywords: Moeurs et coutumes – Mzab

An Omani Visitor in Ḥimā: Insights Into Connections During the Hellenistic Era - Prioletta, Alessia; Arbach, Mounir (Arabian Archaeology and Epigraphy, 2025)
ABSTRACT This study presents a new epigraphic inscription from Ḥimā (Najrān, Saudi Arabia), which records the arrival of an individual from ʿUmān during the reign of Abīyathaʿ Ghaylān, king of the Amīr tribe. Written in a South Arabian script but showing non‐Ancient South Arabian—possibly Hasaitic—linguistic features, the inscription provides rare evidence of trans‐Arabian mobility and diplomatic relations during the Hellenistic period. By contextualizing this text alongside other inscriptions and coins from southern and eastern Arabia, the article explores the political role of Abīyathaʿ, the integration of the al‐Asd tribe and the significance of long‐distance networks involving Gerrha and Mleiha. A newly discovered graffito referencing the gentilic Ġr‐ite also contributes to ongoing debates on the ancient name of Gerrha. The use of regnal and Seleucid‐era dating in these inscriptions offers further insight into evolving chronological systems across pre‐Islamic Arabia.
Keywords: Archéologie – Oman

Oman’s Transformation after 1970 - Hughes, Geraint (Bustan: The Middle East Book Review, 2025)
Scholars and students of the history and politics of the Sultanate of Oman will in all likelihood acknowledge John E. Peterson as the doyen of their field, being active in the study of this Gulf state for just over fifty years. Oman’s Transformation after 1970 is a follow-up to his 2007 book Oman’s Insurgencies, which provided a detailed historical account of the Jebel Akhdar (1955–59) and Dhofar (1963–c.1976) rebellions and the counter-insurgency campaigns Sultans Said bin Taimur (1932–70) and Qaboos bin Said (1970–2020) waged with British support to defeat them.Over the past fifty-five years, Oman has evolved from an impoverished tribal state under Britain’s informal imperial influence to a fully sovereign, prosperous, but absolute monarchy. It has close ties to the Western powers and other members of the Gulf Co-operation Council (GCC), while playing an active role in regional diplomacy and preserving a semblance of neutrality (Oman has, for example, acted as a mediator between the US and the Islamic Republic of Iran and has tried to broker peace between the Houthis and their enemies in Yemen). Although the Sultanate did experience some internal unrest during the 2011 “Arab Spring” (442–44), it has not only emerged as one of the most stable states in the Middle East but also managed a peaceful transition of power after Qaboos’s death in January 2020. This was not an outcome that contemporary observers would have anticipated in the context of both Qaboos’s seizure of power in a palace coup in July 1970 or his regime’s struggle for survival against insurgent movements both in the Southern province of Dhofar and Northern Oman.1
Keywords: Recension

Traces of Clay: Exploring Slave and Migrant Identities in Medieval Swahili Zanzibar - Rødland, Henriette (Cambridge Archaeological Journal, 2025)
Abstract The East African coast has long been recognized as a cosmopolitan region, where different cultures and peoples met and exchanged ideas, goods and knowledge. The culture that developed there from the seventh century ce was shaped by these relations, often referred to under the term Swahili, and many of the coastal residents engaged in Islamic practice, long-distance trade, conspicuous consumption of valued goods, and spoke a common language. This paper investigates the presence of slaves and migrants from the East African interior, through pottery assemblages uncovered at two eleventh- to fifteenth-century ce sites in northern Zanzibar: Tumbatu and Mkokotoni. These are groups of people not usually discussed in relation to medieval Swahili towns, and slavery has been especially difficult to study archaeologically on the coast. Through a material culture of difference, I argue that enslaved and non-elite migrants can be recognized and allow for a fuller understanding of socio-economic and cultural complexity in Swahili towns.
Keywords: Esclavage – Zanzibar

Al-Umma: Reform, Resistance, and the Periodical’s Role in Pan-Islamic Thought - Emara, Nagat (Oriente Moderno, 2025)
Abstract This paper explores alternative political imaginaries, envisioned communities, and forms of resistance as articulated in the Arabic newspaper al-Umma: ǧarīda ʿarabīyya taṣduru kull yawm ǧumʿa (Al-Umma: An Arabic Newspaper published every Friday), published and edited by Sheykh Abū al-Yaqẓān (d. 1973), a former student of the Ibadite reformist scholar Muḥammad Aṭṭfiyaš (d. 1914), in Algiers in 1933. It examines how the periodical fashioned itself as an embodiment of the umma (nation) and how its readership formed a community around it. This analysis draws on Jutta Ernst and Oliver Scheiding’s perspective on periodicals, which posits that they function as assemblages that transcend their physical form, becoming expressions of social networks and communities. Focusing on the periodical’s characteristics and features, its language, editorials, symbols, and calls to action, the paper demonstrates how al-Umma was transformed into a subject associated with the umma for its readers. Using Birgit Meyer’s concept of aesthetic formations as a framework, this paper investigates how the newspaper helped construct and embody a pan-Maghrebian identity in 1930s Algeria, beyond the notion of a fixed, bounded social entity.
Keywords: Journalisme – Mzab; Réformisme – Mzab

الجغرافيا التاريخية لإقليم ظفار في ضوء المصادر الكلاسيكية: قراءة في المواقع والحواضر القديمة - القرن الخامس قبل الميلاد - القرن الثاني الميلادي - الكثيري, سالم أحمد سالم (دورية کان التاريخية: المستقبل الرقمي للدراسات التاريخية, 2025)
Keywords: Urbanisme – Oman

الموقف العُماني من المعاهدات البريطانية في تجارة الرقيق في شرق أفريقيا ودور فرنسا الثانوي فيها (1822-1873) - لفته, مثنى أيوب (الملوية للدراسات الآثارية والتاريخية, 2025)
The slave trade was a complex economic and political system closely connected to Omani influence along the East African coast, where Zanzibar became a major center for exporting enslaved people and employing them in the clove plantations that formed the backbone of the economy at the time. The Omani presence contributed to organizing this trade and developing its structure, making it an important source of wealth and power. In contrast, Britain and France approached the slave trade from purely colonial perspectives: Britain sought to use the slogan of "combating slavery" to expand its maritime and political influence, while France aimed to protect the interests of its agricultural colonies that depended on enslaved labor. As the rivalry between the two European powers intensified, the issue of slavery turned into a tool of political and economic pressure on the rulers of Zanzibar. Despite the treaties and imposed restrictions, the trade continued through covert methods, including smuggling and the use of foreign flags, until the late nineteenth century.
Keywords: Esclavage – Oman

Between Interconnectedness and Insularity: Soqoṭrā from the Sixth to the Sixteenth Century CE - Hatke, George (Rocznik Orientalistyczny, 2025)
The history of the Yemeni island of Soqoṭrā from Late Antiquity to the European Age of Exploration is the history of an alternation between interconnectedness and insularity. On the one hand, Soqoṭrā was linked through commerce with other regions in the Indian Ocean, as well as with regions as far afield as the Mediterranean. Additionally, the Church of the East had, by the sixth century, put down roots on Soqoṭrā, a development that afforded the island a connection, however tenuous, to a wider world of eastern Christianity. A further link with the outside world was established in the mid-eighth century, when the Ibāḍī imamate of Oman briefly established rule over Soqoṭrā. On the other hand, Soqoṭrī history is also characterized by the equally strong pull of insularity. As a case in point, the indigenous islanders speak their own, unique Soqoṭrī language, which belongs to the Modern South Arabian branch of Semitic. As for Omani rule, this was ultimately overthrown through a revolt by Christian Soqoṭrīs, and while foreign merchants continued to visit the island, Soqoṭrā gained something of a reputation as a haven for pirates and an abode of magicians. It was also widely known as an outpost of Christianity. Over time, however, Soqoṭrā lost contact with the normative Christianity represented by the Church of the East, such that, by the time that the Portuguese first made contact with the island in the early sixteenth century, they found the indigenous inhabitants practicing a vestigial form of Christianity that centered on a veneration of the cross, but retained little else that could be deemed Christian.
Keywords: Soqotra – Histoire

Masjid Strategies in Improving Community Economy with Cooperatives (Case Study of Oman Al-Makmur Masjid) - Arif, Weldy; Habibi, Khairul; Juhari (Perisai : Islamic Banking and Finance Journal, 2025)
This study examines the role of the Oman Al Makmur Mosque in empowering the local community's economy through a sharia-based cooperative. The research focuses on assessing two main aspects: the mosque's role as a center of economic activity and the impact of the cooperative on the welfare of its members and the surrounding environment. A qualitative descriptive method was used, with data collected through in-depth interviews, observation, and documentation. The uniqueness of this study lies in its emphasis on the role of the mosque economy and the application of Qardhul Hasan in cooperative practices, which is rarely explored. The data were analyzed thematically to discuss issues of cooperative management, the implementation of the Qardhul Hasan mechanism, as well as the challenges and opportunities faced. This study also makes a significant contribution to the discourse on Islamic-based economic empowerment and provides practical guidance for mosque managers and financial institutions in supporting community-based MSMEs. The research results show that since its establishment in October 2022, the mosque cooperative has facilitated interest-free capital for more than 130 members to start and develop micro, small, and medium enterprises (MSMEs). Bank Indonesia and BPRS Hikmah Wakilah have strengthened access to capital. This research makes an important contribution to the discourse on Islamic-based economic empowerment and offers practical guidance for mosque managers and financial institutions in supporting community-based MSMEs. The uniqueness of this study lies in the emphasis on the role of the mosque economy and the application of Qardhul Hasan in cooperative practices, which are still rarely explored.
Keywords: Vie sociale – Oman

المؤثرات الحضارية العربية في زنجبار في عهد السيد سعيد بن سلطان 1832-1856 - محمدي, مليكة (مجلة عصور, 2025)
Sayyid Said bin Sultan, who assumed the rule of Oman in 1806, was able to link Oman with East Africa and unite them under his rule. He made Zanzibar his capital. Sayyid Said worked to establish his rule in Zanzibar on strong foundations to advance the Arab-African Sultanate. He was interested in various economic activities and made Zanzibar an oriental city by establishing various Arab customs and traditions, including civil and religious architecture and others. This study aims to introduce the personality of Sayyid Said, who is considered one of the prominent figures in modern Arab history, by highlighting the reasons that led him to make Zanzibar the capital of his state and to rule Oman from East Africa, and how he was able to make it a prosperous city with an oriental character.
Keywords: Vie politique – Zanzibar – 1806-1856

بنو ميزاب والمعاملات المالية في مدينة الجزائر أواخر العهد العثماني من خلال بعض وثائق سجلات المحاكم الشرعية -إقتراض الأموال أنموذجا - بخاخ, سعدون (مجلة الدراسات التاريخية, 2025)
Keywords: Mzab – Histoire – 1510-1830

Islamic Work Ethics as a Driver of Trade Sustainability in Algeria - Bouguerra, Nour El Houda (مجلة دراسات في الاقتصاد وإدارة الأعمال, 2025)
This study aims to highlight the extent to which work ethics based on Islamic values contribute to the sustainability of trade among merchants in the M’zab region of Ghardaia, Algeria. To achieve this goal, a questionnaire was distributed to a random sample of 100 merchants, and 76 valid questionnaires were retrieved for analysis. Results show a significant relationship between elements of Islamic work ethics, such as religious commitment, honesty in work, truthfulness in work, good customer relations, and cooperation and sharing, but with varying degrees. Good customer relations and honesty in work showed a stronger correlation with the sustainability of trade among M’zab merchants. The survey results indicated that the elements of Islamic work ethics among M’zab merchants affect the sustainability of their trade, and 17.1% of the variation in trade sustainability in the study sample can be explained by different levels of Islamic work ethics elements.
Keywords: Commerce – Mzab