Full bibliography

Bir ilim dalında gerçekleştirilecek araştırmalar ilk aşamada o disiplin ile ilgili temel klasik kaynakları üzerinden yürütülür. Mezhepler tarihi literatüründe, çoğunlukla muhaliflerinin görüşlerini çürütmek gayesiyle telif edilen Ehl-i sünnet kaynakların yanında diğer fırka mensuplarının eserleri de büyük öneme haizdir. Çünkü mezhep tasnifi ve değerlendirmelerini tek yönlü okumak objektif yorumlama için yeterli olmamaktadır. Muhaliflerine yönelik şiddeti ön planda tutan ve hiç düşünmeden kan döken Hâricî anlayışın bir alt kolu olarak kabul edilen İbâzıyye fırkası ile ilgili ana kaynaklarda yapılan tespitler araştırma konusudur ve tartışmaya açıktır. Çünkü kendilerini Hâricî olarak kabul etmeyen, ılımlı görüş ve davet yöntemleri ile varlıklarını günümüze kadar sürdüren İbâzıyye doktrininin ilk olarak kendi kaynaklarından okunması gerekmektedir. Aynı zamanda İbâzî fırak eserlerinde yer verilen başta Hâricîler ve Şîa olmak üzere diğer bid‘at ehli fırkalara yönelik bakış açısının değerlendirilmesi de yapılmalıdır. Fırkalara yönelik, farklı teolojik yaklaşımların ve durum tespitlerinin nasıl olduğunun bilinmesi klasik kaynaklardaki bilgilerin kritiğini yapma hususunda katkı sağlayacaktır. Bu bağlamda makalemizin amacı, Umanlı İbâzî müellif olan Ebû Abdillâh Muhammed b. Saîd el-Ezdî el-Kalhâtî’nin (VI./XII. yüzyıl [?]) eseri “el-Keşf ve’l-beyân” üzerinden, Şîa mezhebine yaklaşımını tespit etmeye çalışmaktır. İbâzıyye ve Şîa fırkaları ortaya çıktıkları ilk evrede Hz. Ali’nin taraftarı olmaları hasebiyle aynı safta iken zamanla siyasî, ekonomik ve sosyal sâiklerin etkisiyle birbirine muhalif iki fırka olmuşlardır. Aralarında temel ihtilaf başlığı ise ilk olarak imâmet bahsidir denilebilir. Kalhâtî’nin eseri el-Keşf üzerinden Şîa'ya yaptığı eleştiriler mezhep taassubunun izlerini taşıyor olsa da büyük oranda Ehl-i sünnet kaynaklarında yer alan bilgiler ile benzerlik göstermesi dikkat çekicidir. Kalhâtî, imâmet merkezli olarak yaptığı eleştirilerini hem aklî hem de naklî deliller ile temellendirmeye çalışmış ancak hadis nakli konusunda çoğunlukla fırkasının rivayet zincirini kullanmıştır. Haricî zihniyetin en ılımlı kolu olarak kabul edilen İbâziyye mezhebinin mensubu olan Kalhâtî’nin eseri, Şîa’ya yöneltilen eleştiriler temelinde İslam mezhepleri tarihi açısından alana katkı sağlayacak bilgiler ve yaklaşımlar içermektedir. Öne Çıkanlar • Bu çalışmada İbâzıyye fırkasının bir mensubu olan Kalhâtî’nin Şîa’ya dair görüşleri incelenmektedir. • Bid‘at ehli bir fırkanın diğer bir bid‘at ehli fırkaya yönelik eleştirilerinde sünnî kaynaklar ile benzerlik söz konusu olabilmektedir. • İki fırka arasında temel eleştiri başlığı imâmet konusunda yoğunlaşmaktadır. • Kalhâtî, Şîa’nın ilk iki halifeye yönelik eleştirilerini red etmektedir. • Kalhâtî, Hz. Ali’nin vesayet yoluyla imâmetinin doğru olmadığını beyan etmektedir. Atıf Bilgisi Kalyoncu, Zübeyde. “Kalhâtî’nin el-Keşf ve’l-Beyân Adlı Eseri Bağlamında İmâmet Eleştirisi”. ÂSÂR Akademik Dinî Araştırmalar Dergisi 1/5 (Ekim 2025), 32-63. https://doi.org/10.5281/zenodo.17276501