Your search

Araştırmanın amacı İbâzî tefsir geleneğinde ahkâm âyetlerinin nasıl yorumlandığını ortaya koymaktır. Bu amaç için incelenilen tefsir Muhammed b. Yûsuf Ettafeyyiş'in son tefsir eseri olan Teysîrü't-Tefsîr'dir. Nitekim Ettafeyyiş mezhebi içerisinde "Kutb" lakabı ile anılan tefsir ve fıkıh ilimleri başta olmak üzere diğer İslâmî ilimlerde de yetkinlik sahibi olan bir müfessirdir. Ettafeyyiş'in de eserinde vurguladığı gibi İbâzıyye mezhebi, Hanefî mezhebi ile ahkâma ait birçok konuda ittifak halindedir. Bunun yanı sıra Şâfîî ve Mâlikî mezhebi ile de birçok meselede ittifakı bulunan Ettafeyyiş eserinde bu benzerlikleri ifade ederken mezhepler ile ihtilaf halinde olduğu konuları da belirtmekten çekinmemiştir. Özellikle Zâhirî mezhebi ile olan ihtilafları, Ettafeyyiş'in ve mezhebinin âyetleri literal okumaktan uzak olduklarını ortaya koymaktadır. İbâzıyye mezhebinin neşet ettiği Hâricî mezhebi ile bir görüş birliği içerisinde olmaması gerek Ettafeyyiş'in gerek İbâzıyye'nin, Hâricîler gibi nasları yorumlamada sert bir tutuma sahip olmadıklarının göstergesidir. Her ne kadar İbâzıyye, Hâricî fırkaları arasından günümüze ulaşan tek zümre olsa da İbâzîler dinin ahkâmı karşısında literal tavırdan uzak durmuş, mutedil bir tutum benimsemiştir. Ettafeyyiş'in sünnî mezhepler ile ittifak ettiği meseleler doğrultusunda İbâzıyye mezhebinin ahkâm konusunda Hâricîlerden ziyade sünnî mezhepler ile olan benzerliğinin daha fazla olduğu tespit edilmiştir.

الملخ ص: خلاصة البحث تدور حول تعريف الخوارج وصفاتهم وفرقهم وآرائهم وعقيدتهم وأسباب خروجهم، وتسليط الضوء على الإباضية الأولى والمعاصرين، والفَرق بينهما، وبيان منهج الخوارج في التفسير وتأويلهم لآيات الَّعتقاد، وعرض ذلك على ضوابط التفسير، مع مقارنته بنقل بعض أقوال العلماء والمفسرين من غير الخوارج؛ وكان ذلك من خلال الوقوف على أشهر المسائل الَّعتقادية والآيات التي ذكرَتها. وكان تفسير "هميان الزاد إلى دار المعاد" أنموذجاً للنظر في منهج مصنفه ومنهج مَن وافقه أو خالفه في تأويل تلك الآيات، وإظهار ما وقع فيه من الصواب الموافق، أو الخطأ المخالف؛ وكان من لوازم ذلك التعريف بهذا المصنَّف وبمن صنَّفه. وبيان تأويل المتشابه، ومكانة السنة من القرآن، والفِرق التي تعتمد على القرآن والسنة أو تفرِّق بينهما. ودورُ بعض مباحث علوم القرآن في تفسير وتأويل القرآن وآيات الَّعتقاد، وتعريف البدعة والهوى وأهل الأهواء، وسبب الَّختلاف في التفسير. وتناول البحث أهمَّ المسائل الإيمانية؛ كمسألة التوحيد والإيمان وثبوته وزواله، وزيادته ونقصانه، والكفر والشرك والنفاق، والذنوب الصغائر والكبائر، والوعد والوعيد والخلود في النار، والتوبة والمغفرة، والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، وصفات الله تعالى ورؤيته، وأ ركان الإيمان، والهداية والضلال، وخلق أفعال العباد، وما شابه ذلك. ثم دراسة وبيان قيمة منهج الخوارج في تفسير آيات الَّعتقاد، مقترنا بأقوال بعض المفسرين من أهل السنَّة. وخُتم البحث بخاتمة تضمنَّت أهم النتائج والتوصيات المتعلقة بهذه الدراسة

نقد تفسير القرآن بالقرآن عند الإباضيةتفسير هيميان الزاد إلى دار المعاد أنموذجًاالملخص :تناول هذا البحث نقد تفسير القرآن بالقرآن عند الإباضية، وذلك من خلال تفسير هيميان الزاد إلى دار المعاد للمؤلف محمد بن يوسف أطفيش، وقد تضمَّن تمهيداً ومبحثين وخاتمة، ذكرتُ في التمهيد نبذة عن تفسير القرآن بالقرآن ومنزلته في علم التفسير، وذكرتُ في المبحث الأول تعريفاً عن الإباضية وأبرز عقائدهم، وتعريفاً بمنهج تفسير هيميان الزاد ومؤلفه، ثم ذكرتُ في المبحث الثاني نماذج من تفسير هيميان الزاد في تفسير القرآن بالقرآن مع مقارنتها بأقوال المفسرين من أهل السنة، واجتهدتُ في بيان الصواب من القول وفق القواعد التفسيرية المتفق عليها عند أهل السنة والجماعة .وخَلُص البحث إلى أنه من منهج الإباضية الاستدلال في التفسير بالقرآن الكريم استدلالاً خفيّاً كان أو صريحاً ليتوافق مع معتقداتهم الباطلة، وهذا نهج خاطيء لما عليه أهل السنة والجماعة من تفسير القرآن بالقرآن وفق القواعد الصحيحة المعتبرة .الكلمات المفتاحية : نقد، تفسير، القرآن، الإباضية، هيميان الزاد .

Muḥammad b. Yūsuf Aṭfayyash was published in Volume 4 Qur’ānic Hermeneutics in the 19th and 20th Century on page 71.

Arap yarımadasının güneydoğusunda yer alan Uman’ın İslamiyet ile tanışması Hz. Peygamber döneminde başlamıştır. Bölge, ilk asırlardan itibaren İbâzîliğin en önemli merkezlerinden biri olmuştur. Mezkûr mezhep zamanla farklı bölgelere yayılmış ve günümüze kadar gelmiştir. Söz konusu bölgede asırlarca varlığını korumayı başaran İbâzîlik, günümüzde Uman’ın resmî olarak desteklediği bir hüviyete sahiptir. İbâzîler tarih boyunca azınlıkta kalmış ama İbâzî toplumunun ihtiyaçlarını giderecek entelektüel bir literatür oluşturmayı başarmıştır. Bu literatürde tefsir çalışmalarının diğer alanlara kıyasla daha zayıf bir halka oluşturduğu söylenebilir. İbâzîler’e göre Uman’da tespit edilmiş, İbâzî bir müellifin yazdığı ilk tam tefsir, Saîd b. Ahmed el-Kindî’ye (ö. 1207/1792) aittir. Kindî’nin söz konusu tefsiri kısa ve özlü bir tefsir olup kendi dönemindeki İbâzî tefsir yaklaşımını tespit etme açısından önem arzetmektedir. Müfessir bu tefsirinde İbâzî din anlayışını esas almakla beraber diğer mezheplerin kaynaklarını da kullanmış ve mezhepler arası polemiklerden uzak durmaya çalışmıştır. Eserin önemli özelliklerinden biri, İbâzî olmayan kaynaklardan yapılan iktibasların mezhep esaslarına uygun hale getirilerek aktarılmasıdır. Bu araştırmada Kindî’nin tefsiri esas alınarak, dönemindeki İbâzî tefsir anlayışı, gerektiğinde farklı mezheplere ait çalışmalarla mukayese edilerek incelenmiştir.

Mutasavvıflar Kur‟an‟da bazı hususların işaret ve rumuzla anlatıldığı kanaatindedir. Mutasavvıfların bu kanaatten hareketle Kur‟an ayetlerinin bir kısmının veya tamamının keşf ve ilhamla yorumlamaya dayalı olarak vücuda getirdikleri tefsirlere “işârî tefsir” veya “remzî tefsir” adı verilmiştir. Bu tür tefsirler müellifinin bireysel fikirlerinden ziyade eriştiği makama bağlı olarak kalbine doğan ilham ve işaretlere dayanır. Biz bu çalışmamızda İbâzîlerin bu konuya yaklaşımını Itfiyyiş‟in son telif ettiği tefsir olan Teysiru‟t-Tefsir‟i inceleyerek tespit etmeye çalıştık. Müellifin, bu eserinde işârî tefsire karşı olduğunu ve işârî tefsir yapanları şiddetle eleştirdiğini ancak bazı yerlerde çelişkiye düştüğünü tespit ettik

İslâm düşünce tarihinde ilk ortaya çıkan mezhep Hâricîliktir. Hâricîler zamanla farklı gruplara ayrılmış ve içlerinden sadece İbâzîler varlıklarını günümüze kadar sürdürmüşlerdir. Günümüzde İbâzî müellifler ısrarla Hâricî olmadıklarını iddia etmektedirler. Ettafeyyiş, Cezayir bölgesinde yakın dönemde İbâzî mezhebini adeta yeniden canlandıran bir karaktere sahiptir. İbâzî mezhebi hakkında mütalaa ve değerlendirme yapacak araştırmacıların Ettafeyyiş’in eserlerinden müstağni kalması mümkün değildir. Bu sebeple İbâzîlerin Hâricîliği mevzusu bu araştırmada İbâzî mezhebinde bir başvuru kaynağı sayılan Ettafeyyiş üzerinde yapılan bir okumayla ele alınacaktır. Ettafeyyiş’in sadece tefsir alanında üç eseri bulunmaktadır. Bu tefsirlerin ilki Himyânu’z-zâd ilâ dâri’l-me‘âd adlı eseridir. Himyânu’z-zâd tefsiri son derece geniş kapsamlı, rivayet ve nakledilen bilgiler konusunda müellifin çok da seçici davranmadığı, israîliyatın yoğun bir şekilde kullanıldığı, okuyucuyu usandıracak kadar filolojik tahlillerin olduğu İbâzî mezhebi eksenli bir tefsirdir. İbâzîlerin mutedil bir fırka oldukları iddiası aslında diğer Hâricî gruplara nispetledir. Onları sert, katı, tahammülsüz yapıları ve dini metinlere yaptıkları zahiri okumalarla temayüz etmiş Ezârika gibi Hâricî gruplarla bir tutmak elbette yanlıştır. Ancak bununla birlikte onların Hâricîlerden tamamen beri olduklarını iddia etmek de son derece zordur. Yapılan okumalarda özellikle iman-amel, büyük günah, tekfir ve sahâbeye yaklaşım konularında onların Hârîcî zihniyetten kurtulamadıkları müşahede edilmiştir.

Hâricîler, İslam düşünce tarihinin ilk ortaya çıkan oluşumudur. Bu teşekkül, tarihi süreçte önce kendi içinde gruplara ayrılmış ve bu gruplardan sadece İbâzîler günümüze kadar varlıklarını devam ettirmişlerdir. Günümüzde varlıklarını devam ettirdikleri yerlerden biri de Cezayir bölgesidir. Bu bölgede 20. yüzyılda yetişen önemli İbâzî âlimlerden biri Muhammed b. Yusuf Ettafeyyiş’tir. İslamî ilimler konusunda çok yönlü bir âlim olan Ettafeyyiş, bir asra yakın ömrünü bulunduğu bölgede İbâzî mezhebine âdeta vakfederek ilmî ve sosyal faaliyetler yürütmüştür. Ettafeyyiş hayatı, eserleri, fikirleri ve sömürgecilerle mücadelesi gibi pek çok alanda, yaşadığı bölgede büyük izler bırakmış bir şahsiyettir. Bu sebeple Ettafeyyiş, İbâzî mezhebi müntesipleri arasında bir başvuru mercii anlamında kutbü’l-eimme olarak tanıtılmakta ve çokça referans gösterilmektedir. Müellif hayatının farklı dönemlerinde üç tefsir yazmış olup kaynaklarda üç yüz kadar eserinin olduğu zikredilmektedir

İsrailiyat, İslam kaynaklarına ve bilhassa tefsir külliyatına girmiş olan Yahudi, Hıristiyan ve diğer dinlere ait kültürel kalıntılarla, dinin lehine veya aleyhine uydurulup Hz. Peygamber (s.a.v.)’e, sahabeye ve sonraki nesillere izafe edilen her türlü haber israiliyat diye nitelendirilmektedir. Büyük ölçüde sözlü olarak nakledilen israiliyatın özellikle rivayete dayalı klasik tefsirlerde önemli bir yeri vardır. İsrailiyatla ilgili nakiller tefsir ilminin önemli konularından biridir. sağlam ve zayıfı tefrik edilmeksizin nakledilen israiliyat dinimize girerek tehlikeli yaralar açmıştır. Modern dönem Kur’an ve tefsir araştırmalarındaki genel yaklaşıma göre israiliyat, bilhassa rivayet ağırlıklı tefsir edebiyatındaki temel sorunlardan olup zayıflık sebebi sayılabilecek ciddi bir tefsir problemi olarak görülür. Biz bu çalışmamızda İbâzi mezhebi mensuplarınca Kutbu’l-Eimme diye tavsif edilen ve telif ettiği üç tefsir ile İbâzî tefsir tarihinin en dikkat çekici müfessiri olan Muhammed bin Yusuf Itfiyyiş’in Tefsir’e dair yazdığı son eser olan Teysiru’t-Tefsir bağlamında israiliyat konusuna yaklaşımını ve bunun eserine yansımalarını ele almaya çalıştık.

يصدر هذا البحث عن تساؤلات تجسد إشكاليته، وتبرر وجاهته، وهي أسئلة تستجلي الأسس التي أقام عليها الفارسي شرحه مقصورة أبي مسلم البهلاني في كتابه: "الدرر المنثورة في شرح المقصورة". وفي تتبعنا هذا السفر المفيد وجدنا الفارسي يصدر عن أسس مثلت منطلقات تفسيره، أجملناها فيما يأتي: -الالتزام بالمعاني المثبتة في المعجم في تفسير الكلمات، وقد ترتب على هذا الالتزام وجود مادة معجمية غزيرة في شرح الأبيات، وتأثر واضح بمنهجية المعاجم في تفسير الكلمات، وقد أفضى هذا الالتزام إلى اختيارات معجمية ربما قد رآها تناسب السياق، وفي نظرنا عكس ذلك. -إجمال معنى البيت على أساس تعييني، فالفارسي كان يجمل معنى البيت حسب المعاني المعجمية. -اعتبار البيت وحدة واحدة، وقد كان هذا في الغالب الأعم من عمله، إذ كان يشرح البيت وقد عده وحدة واحدة، وإن كان هناك ما يربطه بسابق أو لاحق. -التأويل: وقد ظهر في مواطن قليلة، ونرى أن الفارسي على وعيه به، غيبه. وينفتح جهد الفارسي على إمكانات بحثية غزيرة، عن فكره اللغوي في أعماله النظرية والتطبيقية، وعن مكانة هذا السفر ضمن ظاهرة شرح المتون والقصائد التي شاعت في عمان في القرنين الماضيين.

Ṭallāy’s edition is based on: a copy of the lithographic edition in Makt. Ḥammū Bābā Wumūsà; a MS in Makt. Ḥammū Bābā Wumūsà (in four bindings, 24x17 cm., in the margin annotations by the author); a MS in the library of ʿUmar b. Masʿūd b. Yaḥyà b. ʿUmar (d. 1938) in Guerara (24x17 cm., a relatively recent copy); a MS in Makt. al-Quṭb, in the handwriting of the author; 32x22 cm., in one binding of 938 pp., with annotations of the author).