Votre recherche

Archaeological Activities Conferences and Workshops

Tahert İbâdî kökenli Müslümanlar tarafından Kuzey Afrika’da, bu günkü Cezayir sınırları içerisinde hicri ikinci asırda kurulmuş kadim bir şehirdir. Eski Roma kenti Tihert’e onaltı km. mesafede kurulan bu şehir yaklaşık bir asır Rüstemilere başkentlik yapmıştır. Fars kökenli Abdurrahman b. Rüstem tarafından inşa edilen Tahert’e Emaziğ kökenli kabilelerin yanı sıra başta Irak olmak üzere diğer bölgelerden de İbâdî mezhebine mensup Müslümanlar gelip yerleşmişlerdir. Merkezine cami, pazar, daru’l-imarenin yerleştirildiği Tahert, tipik bir İslam kentidir. İçerden dışarıya doğru dairesel olarak açılan bu şehri kuşatan iki adet de sur bulunuyordu. Döneminin önemli ticaret merkezlerden biri olarak kabul edilen Tahert, aynı zamanda bir ilim ve kültür yuvasıydı. Binlerce cildi havi kütüphanesi ve yüzlerce talebeye ev sahipliği yapan medreseleriyle dönemin önemli çekim merkezlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Kuzey Afrika’yı kasıp kavuran İsmaili Şiiler tarafından tahrip edilen Tahert, zamanla tarihe teslim olmuştur. Kalıntıları günümüze kadar ulaşan bu tarihi kentte henüz ciddi kazılar yapıl(a)mamıştır. Gelecekte burada yapılacak olan kazılar şehri daha iyi tanımamıza olanak sağlayacaktır.

İslam tarihi boyunca ortaya çıkan siyasî-itikâdî oluşumları/fırkaları ve onların görüşlerini ele alan fırak edebiyatının şüphesiz en başarılı ve en çok bilinen örneği Ebû’l-Feth eş-Şehristânî’nin (ö. 548/1153) el-Milel ve’n-nihal isimli diğer dinleri de kapsayan eseridir. El-Milel yazılmasının akabinde kısa bir süre içerisinde İslam coğrafyasının pek çok köşesine ulaşmış ve özellikle nispeten tarafsız ve ilmî üslubu sebebiyle değişik fırka mensupları tarafından dahi başvurulan temel bir kaynak olmuştur. Bunun örneklerinden biri Şehristânî’den kısa bir süre sonra yaşadığı anlaşılan Uman’ın Kalhât şehrinden İbâdî âlim Ebû Abdillâh el-Kalhâtî’nin (ö. 7./13. yy) el-Keşf ve’l-beyân adlı eseridir. Bu makale el-Keşf’in ikinci cildinin otuz sekiz ile ellinci bâbları arasında yer alan İslam fırkalarının tasnif edildiği bölüm üzerine odaklanarak Şehristânî’nin el-Milel’indeki fırka tasnifi ile yapılan mukayeseler sonucu görülen çarpıcı benzerliklerden hareketle Kalhâtî üzerinde Şehristânî etkisinin mevcudiyetini iddia etmekte ve bunu ispatlamaya çalışmaktadır. Bunun yanı sıra Şehristânî’den ciddi ölçüde yararlandığı anlaşılan Kalhâtî’nin niçin eserinin hiçbir yerinde Şehristânî’den veya el-Milel’den bahsetmediği sorusuna da birtakım öneriler sunmaktadır. Son olarak Kalhâtî’nin tasnifinin Şehristânî’nin tasnifinden nerelerde ve hangi bakımdan farklılaştığını tespit etmek suretiyle Kalhâtî’nin tasnifinin kendine özgü niteliklerini başlıklar halinde ortaya koymaya çalışmaktadır. Anahtar Kelimeler: İbâdîlik, Kalhâtî, Şehristânî, Uman, Fırak Edebiyatı

İbâdî kaynaklar açısından Umman ve Kuzey Afrika son derece önemli birbölgedir. Basra’da teşekkül eden İbâdiyye kısa zaman sonra Kuzey Afrika’daçok sayıda taraftar bulmayı başarmıştır. Bölgeyi ilim merkezineçeviren İbâdiyye burada çok sayıda âlim yetiştirmiştir. Ebî Hazer dördüncüasır İbâdî bilginlerindendir. er-Redd alâ cemîi’l-muhâlifîn adlı eseri iletanınmaktadır. Bu makalede Ebî Hazer hakkında bilgi verilecek ve ona aiter-Redd alâ Cemî’i’l-Muhâlifîn adlı eserinde yer alan “Mu’tezile’ye Reddiye”isimli kısın tercüme edilerek kısa bir değerlendirme yapılacaktır. Ebî Hazertercümesini yaptığımız bölümde Mu’tezile’nin adl prensibi bağlamındaef’alü’l-ibâd konusunu tartışmaktadır.

Mu’tezile ve İbâdiyye İslâm tarihinde teşekkül eden iki farklı fırkadır. İbâdiyyeorijin olarak Havâric’in alt fırkaları arasında yer almaktadır. Ancakdini ve siyasi fikirleri bakımından Mu’tezile’ye oldukça yakındır. İbâdiyye“tepkisel kabilevi” din anlayışı içerisinde değerlendirilirken Mu’teziletam zıt kutupta “akılcı hadari” din anlayışı içerisinde ele alınmaktadır.Mu’tezile ve İbâdiyye’nin dini ve siyasi görüşlerinin büyük çoğunluğununbenzerlik göstermesi araştırmaya değer bir husustur. Bu makalede İbâdîfikirlerin teşekkülünde Mu’tezile’nin rolü tartışılacaktır.

Ortadoğu coğrafyasında yaşayan dinî grup ve mezhepler arasında, özellikletarihsel anlamda Hâricîliğin günümüzde yaşayan en önemli kolu olmasınedeniyle İbâdîlik, önemli bir yere sahiptir. Esasen, kendilerini Hâricîbir fırka olarak kabul etmeyip, bu tanımlamayı açık bir şekilde reddedenİbâdîliğin ortaya çıkışında, hicrî ilk yüzyılda yaşayan Abdullah b. İbâd ilefırkanın görüşlerini asıl sistematize eden kişi olduğu anlaşılan Câbir b.Zeyd’in ciddi bir rolü vardır. İslam tarihinin erken dönemlerinde ortayaçıkan İbâdîlik, diğer Hâricî gruplara göre daha mutedil bir bakış açısı iletavra sahiptir. Ayrıca, diğer dinî gruplarla uzlaşmaya, fikir alışverişine vehoşgörüye daha açıktır. Özellikle Basra kenti başta olmak üzere Irak coğrafyasındaortaya çıkan İbâdîlik, süreç içerisinde İslam dünyasının diğerbölgelerine yayılmıştır. İbâdîliğin yayıldığı yerler arasında Libya, Tunus,Fas ve Cezayir’in merkezden uzak bazı yerleşim birimleri başta olmak üzereSudan, Mali, Madagaskar, Tanzanya ve Zengibâr gibi Afrika’nın bazıbölgeleri ile Arap yarımadasının güneyinde bulunan Umân coğrafyası oldukçaönemlidir.Tadeusz Lewicki, batı dünyasında yetişen ve daha çok İbâdîlerin tarihselgelişimi ile inanç ve öğretileri, kültür ve edebiyatları gibi konularda çalışanönemli araştırmacılardan biridir. Bu makalede biz, İbâdîlik araştırmalarınıngelmiş olduğu süreçte, önemli çalışmalara imza atan ve aynı zamanda çokyönlü bir araştırmacı olduğu anlaşılan Tadeusz Lewicki’nin İbâdîlik araştırmalarındakiyeri ve katkılarını ortaya koymaya çalışacağız. Bu çerçevedeöncelikle, konunun daha iyi anlaşılması amacıyla bize konu ile ilgili kültürelbir altyapı kazandırması için İbâdîlik ile ilgili yapılan araştırmaların genel birdeğerlendirmesi yapılacak, daha sonra Tadeusz Lewicki’nin hayatı ve yetişmetarzı ile onun İbâdîlik sahasında vermiş olduğu önemli eserler üzerindedurulacaktır. Ardından, Lewicki’nin bu alanda yapmış olduğu çalışmalar veİbâdîlik ile ilgili görüşleri üzerinde bazı değerlendirmeler yapılacaktır.

Mu’tezile Hz. Peygamber’in vefatından sonra Müslüman toplumun sosyo-kültürel hayatında yaşanan değişmeler sonucu ortaya çıkan siyasi ve itikadî krizlere felsefeden güç alarak akılcı yöntemlerle çözüm bulmaya çalışan rasyonalist bir fırka olarak bilinmektedir. Mu’tezile hakkında çok şey biliyor olmamıza rağmen İbâdî kaynakların Mu’tezile’ye bakışı hakkında yeterli bilgiye sahip değiliz. Bu makalede İbâdî mezhepler tarihçisi İzkevî’nin Keşfu’l-Gumme adlı eserinde yer alan “Mu’tezile bölümünden yola çıkarak İbâdiyye’nin Mu’tezile’ye bakışını ortaya koymaya çalışacağız.

Muhammed Babaammî aslen Cezayirli olup İbâdî kökenli bir ilim adamıdır. Araştırmalarının önemli bir kısmı İbâdîlerle ilgilidir. Aynı zamanda bir muhakkik olan Muhammed Babaammî, bu mezhebe ait birçok yazmayı tahkik ederek yayınlamıştır. Kendisini İslami ilimler Dergisi olarak Çorum'a davet ettik. Ve okumakta olduğunuz söyleşiyi 02/11/2013 tarihinde, dergimizin sahibi olan Çorum Çağrı Eğitim Vakfı'nın himayesinde Turgut ÖZAL Konferans salonunda gerçekleştirdik. Tarafımdan tercüme edilen bu söyleşi, doğası gereği bazı tekrarlar da içermektedir. Onlara da dokunulmamış, olduğu gibi bırakılmışlardır.

Günümüzde Kuzey Afrika İbadîlerinin üç bölgede yaşadıkları bilinmektedir. Bunlardan nüfus olarak en kalabalığı Cezayir'de bulunmakta olup ülke nüfusunun yaklaşık %5'ini teşkil etmektedir. İkinci önemli küme ise Libya'da bulunmaktadır. Üçüncü küme bu yazının konusu olan Tunus'un Cirbe adasında yaşamaktadır. Buraya İstanbul Üniversitesi adına yürüttüğümüz “İbadîlerin Tarih ve Kuran Algıları” başlıklı proje kapsamında Nisan 2015 tarihinde bir seyahat düzenledik. Elinizdeki yazı bu bağlamda kaleme alınmıştır.

Bir mezhebin fikirlerinin doğru anlaşılmasında kendi kaynakları oldukça önemlidir. İbâdîler'in itikadi görüşleri hakkında az sayıda çalışma yapılmış olmakla beraber İbâdî ilmihali hakkında ülkemizde herhangi bir çalışma mevcut değildir. Bu açıdan makaleye konu olan Telkinü's-Sıbyân isimli ilmihali önemsemekteyiz. Telkinü's-Sıbyân İbâdîler arasında tanınan bir kaynaktır ve Umman'da yaz tatillerinde İbâdî çocuklar bu kitabı okumaktadır. İlk kısmı İbâdî itikadı diğer bölümler ise ibadetlere ayrılmıştır. Bu sayede İbâdî itikadını ve namaz konusundaki farklı uygulamalarını kendi kaynaklarından öğrenmiş olacağız