Votre recherche

Sâlim b. Zekvân, Hicri birinci asırda yaşamış Harici/İbâdi düşüncenin önemli şahsiyetlerinden biridir. es-Sîre adlı eserinde önemli Harici/İbâdi fikirleri ortaya koymuştur. Salim eserinde, döneminin önemli olaylarını ele almıştır. Hz. Osman ve Hz. Ali'nin siyasi, sosyal ve hukuki kararlarına ağır eleştirilerde bulunmuştur. Hariciliğin iman anlayışı, ilk dönem siyasi, sosyal ve kültürel olaylar çerçevesinde şekillenmiştir. Hariciler imanı; söz, ikrar ve eylem olarak ifade etmiştir. Toplumda gelişen, siyasi ve hukuki olayları iman bağlamında değerlendirmişlerdir. Hz. Osman dönemi ile başlayan iman-siyaset ilişkisi, hariciler ile zirveye çıkmıştır. İman; mutlak, sonsuz ve kutsal olanı samimi olarak kabul, biliş ve tasdiktir. Bu kabul ve tasdik; olumlu, anlamlı ve sorumlu bir ahlakı/davranışı doğurur. Doğru bir iman, beşeri olan tüm subjektif kaygı ve çıkarların ürünü olan imandan farklıdır.

Ortadoğu’yu saran şiddet sarmalının uluslararası boyut kazanması ile birlikte köktenci/fundamentalist hareketlerle ilgili yazılar daha çok görünür olmaya başladı. Şiddeti yöntem olarak benimseyen köktenci grupların Neo Hariciler olarak tarif edilmesi ve İbâzîlerin Harici bir fırka olarak ele alınması köktenci hareketler ile İbâzîliği Haricilik ortak noktasında birleştirmektedir. Buradan hareketle bu makalede İbâziyye’nin şiddeti yöntem olarak benimseyen köktenci hareketlere rol model olma potansiyeli ele alınacaktır. Makalede öncelikle fundamentalizmin gelişimi kısaca değerlendirilmiş akabinde mezhepler tarihi kaynaklarında Havâric adı verilen fırkanın ele alınışındaki yöntem sorunlarına vurgu yapılarak son bölümde İbâziyye’nin köktenci potansiyeli tartışılmıştır. Makalenin sınırları tarihi bir dönemden ziyade kökleşmiş kanaatlerin eleştirisi ile sınırlıdır. Sonuç olarak İbâziyye’nin mazide şiddeti yöntem olarak benimseyen Hâricî gruplardan farklı olduğu ve güncel köktenci hareketler ile düşünce ve eylem planında bir yakınlığının olmadığı tespit edilmiştir.

In this work is discussed imamet in İbadiyye sect.

In this article is discussed interaction of Mutezile and Ibaziye sects in İslam.

In this article, the subject of Ibadiyye in opposition sources will be discussed. The objections of the ibadis have not been sufficiently taken into account by the dominant paradigm. Political powers use the basic dynamics of society in their own interests in order to legitimize the actions they engage in. This approach is an official history view. Opposing / opposing history takes place against official history. For this reason, in order to reach the correct results while evaluating the historical events, the official history as well as the oppositional history should be taken into consideration.

This work deals with ru'yetullah in İbadiyye Sect that is applied in Umman now.

Sünnî ve Şia mezhepler tarihi kaynakları İbâziyye’yi Haricî bir fırka olarak tanıtırlar. Ancak İbâzî kaynaklar Haricîlik ithamını asla kabul etmezler. Hatta Haricilik nispetini bir hakaret olarak değerlendirirler. Bu ithamın mezhepçilik ve siyasi taassuptan kaynaklandığını ileri sürerler. İslam mezhepler tarihi kaynakları siyasi taassup ve mezhepçiliğin gölgesinde kaleme alınmışlar ve çoğu defa siyasi iradenin etkisinde kalarak gerçekleri saptırmışlardır. Hakikate ulaşmak için fırkaların kendi kaynaklarına da müracaat etmek gereklidir. Bu makalede İbâziyye’nin Haricî bir fırka olup olmadığı değerlendirilecektir.

Ebu Ubeyde ra , İbâdîyye fırkasının İmam Câbir b. Zeyd’den ra sonra ikinci imamıdır. Fırkanın görüşlerinin Basra dışına taşınmasında ve İbâdî imamlıkların kurulmasında önemli rol üstlenmiştir. Abdullah b. İbâd’ın siyasi dehası ile İmam Câbir b. Zeyd’in ilmi onda cem olmuştur. Ebu Ubeyde ülkemizde yeterince tanınmamaktadır. Oysa Ebu Ubeyde Müslim b. Ebî Kerîme’yi tanımadan İslam tarihini ve İbâdîyye fırkasını doğru anlamak mümkün değildir. Ebu Ubeyde İslam tarihinin bunalımlı bir döneminde yaşadı; tüm zorluklarına rağmen diğer Ehl-i Hak ve’l-İstikâme imamları gibi Hakk’ı ayakta tutmaya çalıştı, zalimlerin önünde asla eğilmedi. Sonuçta hayatı zorluklarla geçti. Ebu Ubeyde hakkında tarafımızdan yönetilen bir master tezi dışında Türkçe kaynak yoktur. Bu çalışmada daha çok Arapça kaynaklara başvurulmuştur. Bu makale Ebu Ubeyde Müslim b. Ebî Kerîme’nin hayatı, ilmi ve fırka içerisindeki yeri ile sınırlıdır

Mutasavvıflar Kur‟an‟da bazı hususların işaret ve rumuzla anlatıldığı kanaatindedir. Mutasavvıfların bu kanaatten hareketle Kur‟an ayetlerinin bir kısmının veya tamamının keşf ve ilhamla yorumlamaya dayalı olarak vücuda getirdikleri tefsirlere “işârî tefsir” veya “remzî tefsir” adı verilmiştir. Bu tür tefsirler müellifinin bireysel fikirlerinden ziyade eriştiği makama bağlı olarak kalbine doğan ilham ve işaretlere dayanır. Biz bu çalışmamızda İbâzîlerin bu konuya yaklaşımını Itfiyyiş‟in son telif ettiği tefsir olan Teysiru‟t-Tefsir‟i inceleyerek tespit etmeye çalıştık. Müellifin, bu eserinde işârî tefsire karşı olduğunu ve işârî tefsir yapanları şiddetle eleştirdiğini ancak bazı yerlerde çelişkiye düştüğünü tespit ettik

İslâm düşünce tarihinde ilk ortaya çıkan mezhep Hâricîliktir. Hâricîler zamanla farklı gruplara ayrılmış ve içlerinden sadece İbâzîler varlıklarını günümüze kadar sürdürmüşlerdir. Günümüzde İbâzî müellifler ısrarla Hâricî olmadıklarını iddia etmektedirler. Ettafeyyiş, Cezayir bölgesinde yakın dönemde İbâzî mezhebini adeta yeniden canlandıran bir karaktere sahiptir. İbâzî mezhebi hakkında mütalaa ve değerlendirme yapacak araştırmacıların Ettafeyyiş’in eserlerinden müstağni kalması mümkün değildir. Bu sebeple İbâzîlerin Hâricîliği mevzusu bu araştırmada İbâzî mezhebinde bir başvuru kaynağı sayılan Ettafeyyiş üzerinde yapılan bir okumayla ele alınacaktır. Ettafeyyiş’in sadece tefsir alanında üç eseri bulunmaktadır. Bu tefsirlerin ilki Himyânu’z-zâd ilâ dâri’l-me‘âd adlı eseridir. Himyânu’z-zâd tefsiri son derece geniş kapsamlı, rivayet ve nakledilen bilgiler konusunda müellifin çok da seçici davranmadığı, israîliyatın yoğun bir şekilde kullanıldığı, okuyucuyu usandıracak kadar filolojik tahlillerin olduğu İbâzî mezhebi eksenli bir tefsirdir. İbâzîlerin mutedil bir fırka oldukları iddiası aslında diğer Hâricî gruplara nispetledir. Onları sert, katı, tahammülsüz yapıları ve dini metinlere yaptıkları zahiri okumalarla temayüz etmiş Ezârika gibi Hâricî gruplarla bir tutmak elbette yanlıştır. Ancak bununla birlikte onların Hâricîlerden tamamen beri olduklarını iddia etmek de son derece zordur. Yapılan okumalarda özellikle iman-amel, büyük günah, tekfir ve sahâbeye yaklaşım konularında onların Hârîcî zihniyetten kurtulamadıkları müşahede edilmiştir.

Hâricîler, İslam düşünce tarihinin ilk ortaya çıkan oluşumudur. Bu teşekkül, tarihi süreçte önce kendi içinde gruplara ayrılmış ve bu gruplardan sadece İbâzîler günümüze kadar varlıklarını devam ettirmişlerdir. Günümüzde varlıklarını devam ettirdikleri yerlerden biri de Cezayir bölgesidir. Bu bölgede 20. yüzyılda yetişen önemli İbâzî âlimlerden biri Muhammed b. Yusuf Ettafeyyiş’tir. İslamî ilimler konusunda çok yönlü bir âlim olan Ettafeyyiş, bir asra yakın ömrünü bulunduğu bölgede İbâzî mezhebine âdeta vakfederek ilmî ve sosyal faaliyetler yürütmüştür. Ettafeyyiş hayatı, eserleri, fikirleri ve sömürgecilerle mücadelesi gibi pek çok alanda, yaşadığı bölgede büyük izler bırakmış bir şahsiyettir. Bu sebeple Ettafeyyiş, İbâzî mezhebi müntesipleri arasında bir başvuru mercii anlamında kutbü’l-eimme olarak tanıtılmakta ve çokça referans gösterilmektedir. Müellif hayatının farklı dönemlerinde üç tefsir yazmış olup kaynaklarda üç yüz kadar eserinin olduğu zikredilmektedir

Mezhepler, İslam düşünce tarihinin -tenkid edilse dahi- bir parçasıdırlar. Bu oluşumların sâlikleri arasında onaylanması zor bazı olayların vuku bulduğu tarihi bir hakikattir. Bununla beraber mezkûr teşekküllerin İslam düşünce dünyasının oluşumuna büyük katkı sağladıkları da su götürmez bir gerçektir. Zira her farklılık beraberinde yeni tezleri doğurmuş ve her tez de peşinden anti-tezler geliştirmiştir. Fikri hareketlilikler de İslam düşüncesini başka bir medeniyete nasip olmayacak bir kültürel zenginlikle taçlandırmıştır. Bu meyanda Hâricîler, İslam düşünce tarihinin ilk ortaya çıkan oluşumudur. Hâricîler tarihi süreçte çeşitli etkenlerle önce kendi içinde gruplara ayrılmış ve daha sonra bu gruplardan sadece İbâzîler günümüze kadar varlıklarını devam ettirmişlerdir. Teşekkül dönemlerinden itibaren Hâricîler entelektüel bir birikimden daha çok kılıç-kalkanla meşhur olmuşlardır. Bu durum onların ilmî faaliyetlere yeterince zaman ayırmalarını da engellemiştir. Bu sebeple tarihi süreçte oluşmuş olan Hâricî literatür diğer teşekküllere göre son derece azdır. Ancak Hâricîlerle aralarında bazı fikri yakınlıklar bulunsa da bu mevzuda İbâzîleri ayrı değerlendirmek daha sağlıklı sonuçlar elde etmenin yolunu açacaktır. Zira kaynaklarda Hâricî kategorisinde zikredilen eserlerin neredeyse tamamı İbâzîlere aittir. Ayrıca İbâzîler çoğunlukla Hâricîlerle beraber ele alınıp bir ayırıma gitmeden değerlendirilerek ilmi literatürlerinin az olduğu ifade edilmektedir. Hâlbuki nüfuslarıyla kıyaslandığında ortaya koydukları eserlerin azımsanmayacak miktarlarda olduğunu ifade etmek mümkündür. Yapılan taramalarda -son zamanlarda sınırlı miktarda bazı araştırmalar yapılmış olsa da- İbâzîler hakkında yapılan çalışmaların ülkemizde yeterli miktarda olmadığı akademik camiada malum olan bir vakıadır. Binaenaleyh bu araştırma, gerek İbâzî tefsir alanında çalışmalar yapacak araştırmacılara bir katkı sağlamak gerekse İslam toplumunun bir parçası olan İbâzîlerle ilgili ülkemizde eksikliği hissedilen araştırmalara bir yenisini eklemek gayesiyle yapılmıştır. Dolayısıyla bu çalışmada Hâricî ve İbâzî grupların tarihi süreçte bugüne kadar oluşturdukları tefsir literatürlerinin ele alınıp tanıtılması hedeflenmiştir.

İsrailiyat, İslam kaynaklarına ve bilhassa tefsir külliyatına girmiş olan Yahudi, Hıristiyan ve diğer dinlere ait kültürel kalıntılarla, dinin lehine veya aleyhine uydurulup Hz. Peygamber (s.a.v.)’e, sahabeye ve sonraki nesillere izafe edilen her türlü haber israiliyat diye nitelendirilmektedir. Büyük ölçüde sözlü olarak nakledilen israiliyatın özellikle rivayete dayalı klasik tefsirlerde önemli bir yeri vardır. İsrailiyatla ilgili nakiller tefsir ilminin önemli konularından biridir. sağlam ve zayıfı tefrik edilmeksizin nakledilen israiliyat dinimize girerek tehlikeli yaralar açmıştır. Modern dönem Kur’an ve tefsir araştırmalarındaki genel yaklaşıma göre israiliyat, bilhassa rivayet ağırlıklı tefsir edebiyatındaki temel sorunlardan olup zayıflık sebebi sayılabilecek ciddi bir tefsir problemi olarak görülür. Biz bu çalışmamızda İbâzi mezhebi mensuplarınca Kutbu’l-Eimme diye tavsif edilen ve telif ettiği üç tefsir ile İbâzî tefsir tarihinin en dikkat çekici müfessiri olan Muhammed bin Yusuf Itfiyyiş’in Tefsir’e dair yazdığı son eser olan Teysiru’t-Tefsir bağlamında israiliyat konusuna yaklaşımını ve bunun eserine yansımalarını ele almaya çalıştık.

İslam mezhepleri Kur’an ve Sünnetin anlaşılma biçimleridir. Bu iki ana esas İslam mezheplerinin beslendiği temel yapı taşlarıdır. Her mezhep kendinin ‘doğru yol’ olduğu iddiasındadır. Bu anlamda mezhepler ayet ve hadisleri kendi düşüncelerine delil olarak zikretmiş, kendi düşünceleri doğrultusunda yorumlamışlardır. Yine bir mezhebi eleştiren başka bir mezhep mensubu müellif de eleştirilerine Kur’an ve hadisten dayanaklar bulmak suretiyle eleştirisini kuvvetlendirmektedir. Mezhepler tarihi kaynaklarından fırak türüne ait olan er- Red alâ ehli’l bida‘i ve’l ehvâi’d-dâlle adlı eser h.VI. yy’a ait olup müellifi Ebû Mutî Mekhul en-Nesefî’dir. Bu çalışmamızla eserdeki iman, ulûhiyet, nübüvvet, ahiret gibi konu başlıkları altındaki hadisler tespit edilecek, bu hadislere getirilen yorumlar ortaya konacaktır. Müellifin eserinde zikrettiği zühd, takva gibi konulardaki hadisler inceleme alanımıza girmeyecek, çalışmamızda zikredilen hadislerin sıhhat değeri ve kaynağının güvenilirliği incelenmeyecek, bu husus alanın uzmanına bırakılacaktır.

Ferhat Cabiri ile söyleşi

Câbir b. Zeyd, fıkıh ilminde temayüz ederek birçok sahabe ve tabiunun övgüsüne mazhar olmuştur. Câbir, kendi ifadesi ile Bedir ashabından yetmiş kişiyi görmüştür. Sahabe ve tabiundan birçoğuna talebelik yaparak, onlardan hadis, tefsir, fıkıh, edebiyat ve lügat ilimlerini tahsil etmiştir. Bu bağlamda Hz. Peygamberin hayatına şahit olan sahabeler Hz. Peygamber’in ilmini ve sünnet-i şerifesini Câbir’e nakletmişlerdir. Ebû Şa’sa’ya hocalık yapan önemli zatlar arasında, Hz. Aişe r. anha , Abdullah b. Abbas ra , Abdullah b. Ömer ra , Abdullah b. Mes’ud ra ve Enes b. Malik ra , Ebû Saîd el-Hudrî ra , Ebu Hureyre, yer almaktadır. Câbir b. Zeyd 93/712 ilim sevdalısı bir kimse idi. O, ilmini artırmak için her fırsatı değerlendirdi. Sahabe tarafından başlatılan ilim geleneğini devam ettirerek çok sayıda talebe yetiştirdi. Sonraki dönemde, Tahkim nedeniyle Hz. Ali’den ayrılan Muhakkime’nin düşünce mimarı oldu. Bu hareketin aslının korunmasında büyük rol oynadı.