Your search

الدور السياسي والعسکري لأسرة أيوب بن العباس في المغرب الأدنى ( 171-300هـ/787-912م) إبراهيم محمد قسم التاريخ والحضارة الإسلامية , کلية دار العلوم ,جامعة الفيوم, جمهورية مصر العربية . البريد الالکتروني : ifm00@fayoum.edu.eg الملخص: شهد المغرب الإسلامي في بداية النصف الثاني من القرن الثاني الهجري / الثامن الميلادي، تطورات سياسية واجتماعية وثقافية، أثرت في مسار المجتمع الإسلامي بشکل واضح في مختلف جوانب الحياة، وقد تمثلت تلک التطورات في انتشار المذاهب الخارجية وقيام دول مستقلة، وفي ظل تلک الظروف ظهرت أسرة قامت بدور سياسي وعسکري مهم، وهي أسرة الوالي أيوب بن العباس التي کانت الساعد الأيمن للأئمة الإباضييين بالمغرب، وذلک في الجهات الشرقية للدولة، وبخاصة في طرابلس الغرب وجبل نفوسة. وقد وقع الاختيار علي هذا الموضوع لأنه جديدا علي ساحة الدراسات التاريخية، ولا يهدف فقط إلي تتبع أخبار هذه الأسرة ذات النفوذ الواسع في تاريخ الإباضيين بالمغرب، وإنما يهدف أيضا إلي إبراز المکانة السياسية والعسکرية لهذه الأسرة وجهودها في الدفاع عن الجبهة الشرقية للإباضيين في المغرب، وبيان أثر الأحداث التاريخية في تغير المجري السياسي والتأثيرعلي أوضاع السلم والحرب.کما أن هذا الموضوع يمثل حلقة من أهم حلقات التاريخ الإسلامي في المغرب العربي، والتي برز فيها التفاعل الحضاري والرقي الاجتماعي، لقد کانت هذه الأسرة تمثل أهم مظهر من مظاهر التطور السياسي والاجتماعي ، وکان دورها يبرز بشکل فعال في أحداث الثورات وحرکات التمرد والحملات العسکرية ضد حکم الإباضيين في الجهات الشرقية من الغرب الإسلامي، وقامت بحق في الدفاع عن الإباضيين لتمکينهم من السيطرة علي أملاکهم ومواجهة أعدائهم، ولاشک أن هذه الأسرة تولت القيادة في حقبة مهمة من حقب التاريخ الإسلامي بکل معطياتها وظروفها الاستثنائية، وکانت مخلصة کل الإخلاص في أداء مهامها. وتتضح أهمية الموضوع من خلال الدور الذي شغله ثلاثة ولاه من أفرادها ، وهم: أيوب بن العباس وابنه العباس وحفيده أفلح بن العباس ، وذلک في الفترة من سنة ( 171-300هـ/787-912م). الکلمات مفتاحية : أسرة أيوب بن العباس- المغرب الأدني - السياسي- العسکري The political and military role of the Ayoub bin Abbas family in the Near Maghreb ( 171-300 A.H./787- 912 A.D.) Ibrahim mohamed Civilization, Department of History and Islamic Faculty of Dar al-Ulum, Fayoum University,Egypt. E-mail :ifm00@fayoum.edu.eg Abstract The Islamic Maghreb witnessed at the beginning of the second half of the second Hijri / eighth century AD, political, social and cultural developments that clearly affected the course of the Islamic community in various aspects of life, and these developments were represented in the spread of external sects and the establishment of independent states. And under those circumstances a family emerged which played an important political and military role, namely the family of the ruler Ayoub bin al-Abbas. This ruler was the right-hand man for the Ibadi imams in Morocco, in the eastern regions of the state, especially in western Tripoli and Mount Nafusa. This topic has been chosen because it is new to the field of historical studies, and it does not only aim to track news of this family with wide influence in the history of the Ibadis in Morocco, but also aims to highlight the political and military position of this family and its efforts in defending the Eastern Front of the Ibadis in Morocco that revealed the impact of historical events in changing the political course which affected the peace and war situations. Also, this topic represents one of the most important episodes of Islamic history in the Maghreb, in which civilization interactions and social progress emerged. This family was the most important aspect of political and social development. Its role was effectively prominent in the events of revolutions, rebellions and military campaigns against the rule of the Ibadis in the eastern regions of the Islamic West, and they have in fact defended the Ibadis to enable them to control their properties and confront their enemies. And there is no doubt that this family assumed the leadership in an important period of Islamic history with all its efforts and exceptional circumstances and was sincere in the performance of its duties. The importance of the issue is evidenced by the role occupied by three of its members, who are:- Ayoub bin Al-Abbas, his son Al-Abbas and his grandson, Aflah bin Al-Abbas, during the period from the year (171-300 A.H. / 787-912 A.D.). : Keywords Ayoub bin Abbas family - Near Maghreb political - military-

Müslümanların dinî bilgi ve hükümleri hangi kaynaklardan ve nasıl elde edeceklerini konu edinen fıkıh usulü ilmine dair esas ve kurallar ilk dönemden itibaren tartışma konusu olmuştur. Belirli esaslar üzerinde ittifak edilmekle birlikte birçok meselede âlimler ve mezhepler arasında farklı görüşler ortaya çıkmıştır. İslâm âleminin büyük çoğunluğunu oluşturan Sünni mezhepler arasında fıkıh usulü kuralları üzerinde daha geniş bir ittifak sağlanmıştır. Ehl-i sünnet dışında kalan İbâzıyye gibi mezheplerin fıkıh usulüne dair görüşleri kimi konularda onlara yaklaşmış, kimilerinde ise değişiklik arz etmiştir. Diğer bir önemli husus ise bu mezheplerin Sünni anlayışa yaklaşımının zaman içinde değişim ve gelişim geçirmesidir. Bu makalede ülkemizde haklarında fazla bilgi bulunmayan, ama Umman gibi bazı İslâm ülkelerinde çoğunluğu oluşturan İbâzıyye’nin fıkıh usulüne dair temel kaynakları ve önemli görüşleri ana hatlarıyla ve kronolojik olarak sunulacaktır. Ayrıca bu kaynak ve görüşlerin, tarih içinde İbâzîlerin geçirdiği sosyal, siyasi ve ilmî değişim ve gelişim sonucunda, Sünni anlayışa bariz bir şekilde yaklaştığı tespit edilecektir. İbâzıyye ortaya çıktığı ilk dönemlerde birçok açıdan Ehl-i sünnet geleneğinden farklılaşmasına rağmen mücadeleci bir tavrı benimsememiştir. İbazıyye’nin bu tavrı onların kendilerini muhafaza etmesini sağladığı gibi Ehl-i sünnet geleneğini temsil eden ulemadan ilmî olarak etkilenmesinin yolunu açmıştır. Ayrıca bir süre sonra karşılaştıkları problemleri çözmek için arayışa girmeleri farklı geleneklerin usul-i fıkıhta ortaya koyduğu prensiplerden istifade etmeye karşı olan tutumlarının yumuşamasını sağlamıştır. Ortaya çıktığı ilk dönemlerde usul-i fıkıh alanında katı sayılabilecek bir tutum sergileyen İbâzîler sonraki dönemlerde Sünni usul-i fıkıh anlayışından etkilenmeye ve bu anlayışın birçok prensibini benimsemeye başlamışlardır. Delillerin tasnifinde ve hiyerarşisinde Ehl-i sünnet ile benzeşen İbâzîler bu delillerin ayrıntılarına dair meselelerde de onlarla ortak görüşlere sahiplerdir. İbâzîler, ayetlerde tevile cevaz vermişlerdir. Elfaz bahislerinde de özellikle lafzın anlama delaletinin açıklığı ve kapalılığı hakkındaki tasnif ve tanımları Sünni gelenekle örtüşmektedir. İbâzıyye’nin sünnete dair görüşlerinin Hanefî mezhebine benzerliği dikkat çekicidir. Sünnetin senedi açısında yapılan taksiminde Hanefîleri diğer mezheplerde ayıran mütevatir, müstefîz/meşhur ve âhâd şeklindeki ayrım ve bunların tanımları İbâzıyye tarafından da benimsenmiştir. Mesela İbâzîler de meşhur haberin ilmü’t-tuma’nine ifade ettiğini söylemiş ve âhâd haberin kabulü için râvinin bu haberin aksine amel etmemesini şart koşmuşlardır. Ayrıca mürsel hadisleri delil sayan İbâzîler, İbâzî hadis âlimi Rebî‘ b. Habîb’in (ö. 180/796 [?]) eserini Kur’an’dan sonraki en sahih kitap saymakla beraber temel Sünni hadis eserlerinden istifade etmekte bir beis görmemektedirler. İcmaın delil değeri konusunda Ehl-i sünnet ile aynı görüşte olan İbâzîler icmaın oluşumunu kendi mezhepleriyle sınırlı görmezler. Bununla beraber icmaı katʽî ve zannî olmak üzere ikiye ayırmışlardır. Kendileriyle beraber Ehl-i sünnet mezheplerinin de ittifak ettiği konularda katʽî icma; sadece İbâzîlerin ittifak ettiği konularda ise zannî icmaın olduğunu ifade etmektedirler. İbâzîler, Sünni âlimlerinin çoğunluğu gibi icmaın oluşması için icmaa katılan bütün müçtehitlerin ölmesini (inkırâzu’l-asr) şart koşmazlar. Bir meseledeki ihtilafın dışına çıkarak üçüncü bir görüş beyan etmeyi mümkün gören İbâzîler, bu hususta da Hanefîlerle aynı görüşü paylaşırken Ehl-i sünnet’in cumhuruna muhalefet etmektedirler. Kıyası delil kabul etmede İbâzîler değişik dönemlerde farklı görüşlere sahiplerdir. İlk dönem İbâzîler kıyasa karşı mesafeli bir tavır takınmış ve daha ziyade Ehl-i hadîs’e benzer bir yaklaşım sergilemişken sonraki dönemlerde kıyasa karşı tutum değişmiştir. Hatta kıyasın sadece muamelata dair konularda değil aynı zamanda ibadetlerde ve hadlerde de geçerli olduğunu savunmuşlardır. İbâzîlerin ferʽî deliller olarak ifade edilen delillerle ilgili görüşlerinde de Sünni ulema ile benzerlikleri dikkat çeker. Fakat bu deliller arasında sayılan sahâbî kavli hakkındaki görüşlerinde onların inanç esaslarının izlerini görülebilir. Zira onlar sahâbî kavlini -icma vuku bulmadığı sürece- delil kabul etmezler ve bu görüşlerini sahâbenin masum olmamasıyla temellendirirler. Sadece Câbir b. Zeyd (ö. 93/711-2) gibi İbâzî âlimlerin naklettikleri sahâbî görüşlerinin diğerlerine göre daha öncelikli kabul ederler.

يتحدث هذا البحث عن مسألة مهمة من مسائل الدين المتعلقة بصفة من صفات الله الذاتية عز وجل وهي صفة الكلام وبالتحديد مسألة خلق القرآن عند الإباضية المعاصرة. ويهدف البحث إجمالاً إلى بيان اعتقاد الإباضية المعاصرة في مسألة خلق القرآن، والمنهج المتبع الذي بنت عليه الحكم في المسألة. وقد أشارت الباحثة إلى الاختلاف في مسألة خلق القرآن بين إباضية المشرق والمغرب لإظهار ما هم عليه من الابتداع في الدين ومخالفة منهج السلف الصالح. مبينة الفكر الدخيل على الإباضية المعاصرة في المسألة الذي لم يكن في أسلافهم، ومظهرة الشبهات التي تناولوها في مسألة خلق القرآن، ثم الرد عليها.                                     أما منهج البحث فقد اتبعت الباحثة المنهج الاستقرائي التحليلي النقدي، وذلك باستقراء أقوال الإباضية وآرائهم حول مسألة خلق القرآن، ثم تحليلها ونقدها. ومن أهم نتائج البحث: أن القول بخلق القرآن لم يكن في الجذور العقدية لدى سلف الإباضية، بل لم يكن عند الخوارج الأُول، وهذا باعترافهم، وأن الحجج والشبهات التي أوردها الإباضية المعاصرة لم تكن من الأشياء الجديدة، وإنما هي محاكاة وتقليد وتأثر بمذهب المعتزلة في المسألة بخلق القرآن.

Despite its richness, the research corpus published about Islamic architecture presents some discontinuities in the knowledge of the architecture in the lands ruled by Muslims. Similarly, the dynamics of influence that might have operated between the "monumental" architecture in these lands and their popular architectures are insufficiently addressed. Moreover, the material culture related to the Islamic civilization is almost exclusively studied as a product that has stopped evolving. The architecture produced during Al-Ya'ariba (Al- Ya'rubi) Imamate (1624-1749) is an instance of these understudied topics in the history of Islamic architecture. This research argues that Al-Ya'rubi Imamate is not only an important chapter in the history of Oman, the Arabian Peninsula, Indian Ocean, and Eastern Africa, but also the architecture of this period has created the identity of Omani architecture as we know it today. Nonetheless, there is no architectural production in this era both in the major references and scientific publications of Islamic architecture in the 17th and 18th centuries. Through field research, comparative analysis, and literature review of the history of Omani architecture, especially in the 17th -18th centuries, this research examines the military architecture in Oman during Al-Ya'ariba Imamate including its reference, and its influence on other architectures. It is a contribution to the scientific endeavour to address this specific architectural typology from the perspective of its mechanism of (trans) formation and its continuity of forms until the contemporary architecture of Oman.

الكاتب والأكاديمي التونسي فتحي بن معمر، مختص أساساً باللغة والآداب والحضارة العربية. وهو حاصل على الماجستير من جامعة الزيتونة والدكتوراه من الجامعة نفسها برسالة عنوانها «أصل فكرة الشر من خلال كتاب أخنوخ وتجلياتها في اليهودية والمسيحية والإسلام». وفي اللغة الأمازيغية، له «تَنْفُسْتْ نَلْمِيرَاز»، وهو كما يذكر لنا، أول كتاب حول اللغة الأمازيغية يكتبه أمازيغي تونسي. وتكمن أهمية العمل في أنه «قدم قواعد النحو والصرف الأمازيغيين كما تستعمل اللغة اليوم، بالإضافة إلى بعض الاستعمالات الخاصة والبيان والمجازات والاستعارات وغيرها». وقد أصدر أخيراً رواية «أززلف» التي يقول إنه استشرف فيها ما يحدث في تونس حالياً. هنا حوار معه حول تجربته الأدبية والأكاديمية: